كورۋ: 456|جاۋاپ: 0

الەم تۇركىلەرگە قارىزدار!

[جالعانىمدى كوشىرۋ]

408

تاقىرىپ

0

دوستلىرىم

1382

ءنومىر

بەكەت جاۋاپتىسى

Rank: 9Rank: 9Rank: 9

جولدانعان ۋاقىتى 2014-1-5 23:56:30 |بارلىق قاباتتى كورسەتۋ
    -بۇگىنگى تاڭدا تۇتاس ءيسى كوشپەلىلەر تاريحىن زەرتتەۋ الەمدە قالاي ءورىس الۋدا؟

7 Y% ^; a  |8 ~; ~% |
قويشىعارا سالعارا:

1 b- b" _" P- t' P
         سوڭعى كەزدەگى عىلىمنىڭ، وي-سانانىڭ جەتىلۋى، قاتىپ-سەمگەن كوزقاراستارعا كۇمانمەن قاراۋ - عالامدىق دەڭگەيدە كوشپەلىلەردىڭ تاريحىنا عىلىمي-سەنساسيالىق توسىن جاعدايلار ەنگىزۋدە.

% l8 v( n8 J: ~, ]& @+ j9 ]: G& l" r
          - مىسالى؟

1 }9 |$ s! o+ {% G# ]
قويشىعارا سالعارا:
) C% X7 K% |! [4 o8 H; |
           مىسالى، يۋريي نيكولايەأيچ دروزدوأ دەگەن عالىمنىڭ 2008- جىلى ماسكەۋدەن «ەجەلگى ەۋروپالىق حالىقتاردىڭ تۇركىلىك حالىق اتاۋى» دەگەن كىتابى شىقتى. مۇندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ادامزات تاريحىندا وزىندىك ورنى بار ەجەلگى حالىق ەكەنىن، بۇگىنگى ەۋروپالىقپىز دەپ كەۋدەسىن كەرىپ، بارلىعىن ءبىز جاسادىق دەپ جۇرگەندەردىڭ ءبارى ءتۇپ تۇرىكتەردەن شىققاندىعىن، سولاردىڭ ارعى ەتنونيمدەرىن تالداپ، توركىندەتۋ ارقىلى دالەلدەگەن. بۇرىن بۇكىل الەم عالىمدارى تۇركىلەردى حريستياندىق جىل ساناۋدىڭ VI عاسىرىندا التايدا پايدا بولعان جاس حالىق دەپ ەسەپتەيتىن. كەڭەس عالىمدارىنىڭ دەنى سولاي ويلادى. وسى كۇنى گەنەتيكالىق جاڭالىقتار ءۇستى-ۇستىنە اشىلىپ، ادامزاتتىڭ شىعۋ تەگى قازبالانا تۇسكەن سايىن بۇل پىكىردىڭ مۇلدەم تاياز تۇجىرىم ەكەندىگى ايقىندالدى. امەريكاعا قونىس اۋدارعان ۇندىستەردىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىن تەكسەرگەندە، بۇدان 30-40 مىڭ جىل بۇرىن ءۇش دۇركىن التاي مەن بايقالدىڭ شىعىس جاعىنان اۋعان ەجەلدەگى تۇركى تەكتەس حالىق ەكەنى راستالدى. ياعني، پروتوتۇرىكتەر. دەمەك، باعزى تۇركى حالىقتارىنىڭ سول شامادان ارىدە دە تاريحى بار دەگەن ءسوز. بۇرىن عىلىمدا ءبىر تەكتەن جارالدىق پا، الدە كوپ تەكتىمىز بە دەگەن داۋلى ماسەلە بار ەدى. گەنەتيكا عىلىمى بۇعان دا ءوز نۇكتەسىن قويدى. ادامزاتتىڭ ءبىر تەكتەن جارالعاندىعى، افريكانىڭ وڭتۇستىك شىعىسىندا پايدا بولىپ، دۇنيە جۇزىنە سودان تاراعاندىعى بۇل كۇنى تالاسسىز شىندىق رەتىندە دايەكتەنگەن. ولاي بولسا، افريكادان شىققان ادام بالاسى جان-جاققا تاراپ، وزدەرى جەكە-جەكە وتاۋ تىگىپ، ۇلت-ۇلىسقا، تايپا-رۋعا جىكتەلىپ، بۇگىنگى زامانعا جەتكەنگە دەيىن قانداي قيلى تاريحتى، سان-سالالى جولدى باستان كەشىرگەنىن ويشا ەلەستەتىڭىزشى.

2 n) {% J2 c+ y
ءبىزدىڭ ارعى بابالارىمىز التايعا كەلگەنشە مىڭداعان جىلداردى باستان وتكەرگەن جوق پا؟! ولار بىردەن ۇدەرە كوشىپ قازىرگى ۇلى دالاعا قونىس تەپپەگەنى ايقىن عوي. بىرتەكتەن جارالعانىمىز شىن بولادى ەكەن، بىرنەشە مىڭ جىل بويى بەلگىلى ءبىر اۋماقتا، بەلگىلى ءبىر وڭىردە بىتە قايناسىپ ءومىر سۇرگەنىمىز، ارعى تاريحىمىزدىڭ ورتاق ەكەنى انىق. ودان كەيىنگى «سوقپالى، سوقتىقپالى» تاريحي ءىزىمىزدىىندەتە زەرتتەۋ دە ءوزىمىز ءۇشىن وتە قاجەتتى. بىزدە «كونە دەرەك جوق!» دەگەن ادەمى سىلتاۋ بار. بۇل - ءبىزدى «قازاقتى ХХ عاسىردا كەڭەس وداعى زورلىقپەن ۇلت قىپ قالىپتاستىرعان» دەيتىن اۋمەسەر استام پيعىلدىڭ يەلەرى مەن سوعان ولەردەي سەنەتىن ءوزىمىزدىڭ كوزقاماندار شوعىرىنىڭ ءبىزدىڭ ويىمىزعا سىنالاپ كىرگىزگەن، قازىرگى دۇنيە استاڭ-كەستەڭ بوپ وزگەرسە دە، وسى پىكىردى وزگەرتكىسى كەلمەيتىن كەرجاقتاردىڭ توپاس، نادان تۇجىرىممەن قورىتقان «تەورياسى».ىزدەگەن جانعا ەسكى دەرەككوزدەردەن كوپ نارسە جوق. بىزدە ەسكى دەرەكتەردى تانيتىن، وزىمىزگە قاتىستى تۇستارىنىزدەپ، تاۋىپ، ونى وقىپ، ودان ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزدى شىعارىپ، تۇجىرىمعا كەلەتىن ماماندار، تاريحشى عالىمدار از. ءبىزدىڭ وتكەنىمىز بايىرعى اسسيريا، أاأيلون، گرەك-ريم، ءۇندى، قىتاي جازبالارىندا ساقتالعان. بۇل كونە دەرەكتەردىڭ بارىندە ورتاق ءبىر «اۋرۋ» بار: بۇلاردىڭ ءبارى كەزىندە كوشپەندىلەردەن سوعىستا جەڭىلگەن، بابالارىمىزدىڭ مىڭ جىلداپ قۇل-قۇتانى ياكي سالىق تولەۋشىسى بولعان حالىقتاردىڭ دەرەكتەرى. سوندىقتان دا ولار وزدەرىنىڭ قارسىلاسى جونىندە ءبىرجاقتىلى، ەلدىك مۇددەلەرىنە ساي دەرەك قالدىرعان. ولار، قىسقاشا ايتقاندا، بىلاي تۇجىرادى: كوشپەندىلەردى جاۋىز، جابايى ەتىپ كورسەتەدى؛ ولاردى ادامشىلىقتان بەزگەن، مادەنيەتكە «پىسقىرمايتىن» وزگەشە حالىق رەتىندە سۋرەتتەيدى، كەيدە وزدەرىنىڭ سوعىستان جەڭىلگەندەرىنە دە سەنگىسى كەلمەي، ناقتىلى جاعدايدى ءوز پايدالارىنا قاراي بۇرمالايدى. ءبىز سونى اجىراتا الاتىن عالىمدارعا ءزارۋمىز.

/ W9 E* P) _, C5 i( V& ~/ R& a
        - ونىڭ جولى قانداي؟
6 P  V9 X$ q3 A; R
قويشىعارا سالعارا:

# |# U- n6 k/ [1 H& _& G' k
         ونىڭ جولى وڭاي. «كۇڭىرەنىپ كۇن تۇبىنە جورتقان» باهادۇر بابالار بىزگە ۇلانعايىر بايلىق تاستاپ كەتكەن. ول - ءبىزدىڭ وتە باي ءتىلىمىز، كوكجيەكتىڭ كەڭدىگىندەي تانىم-تۇسىنىگىمىز، سالت-سانامىز، ميفولوگيامىز، اڭىز-اڭگىمەمىز، ەرتەگىمىز، باتىرلىق جىرلارىمىز. وسىلاردىڭ ءبارىن جۇيەلەپ، ءبىرىزگە ءتۇسىرۋ كەرەك، ول ءۇشىن ءتىلتانۋ، ادەبيەتتانۋ، دەرەكتانۋ، ارحەولوگيا، گەنەتيكا عىلىم سالاسىنداعى ماماندار بىرلەسىپ جۇمىسىستەسە، «بايىرعى بوداندارىمىز» جازىپ كەتكەن كونە جازبالاردى سالىستىرا قاراساق، تاريحتى تۇگەندەۋ ونشالىقتى قيىن دۇنيە ەمەس.ىزدەستىرەر بولساڭىز، بۇگىنگى كونە مادەنيەتتىڭ وشاعى بولىپ وتىرعان ەلدەردەگى جەر، قالا، تايپا اتاۋلارىنىڭ دەنى ەسكى تۇركى تىلىندە سايراپ تۇر. بۇل سول كەزدە ەجەلگى تۇركى تىلىندە سويلەيتىندەردىڭ بولعاندىعىنىڭ ايعاعى. ءبىز تۇركىلەر - ءتۇبىمىز، ءدىڭىمىز ءبىر، بۇتاعىمىز سانالۋان الىپ تا كيەلى بايتەرەكپىز.
2 I1 K* ~9 n- M0 d; v& B# A8 ]4 ?
        - تۇركى تاريحى قانشالىقتى جۇيەلەنىپ، ءوزىنىڭ ارعى باستاۋ حاتتارىنا مويىن بۇرۋدا؟
+ {- u6 s' e" E! S4 \2 D  _
قويشىعارا سالعارا:
* v7 _& F$ U" {
        شىنىمىزدى ايتار بولساق، بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنان گورى، وسى ۇلى تۇركىلەر تاريحىن ەۋروپا عالىمدارى شۇقشيا زەرتتەۋدە. ولار ءتىپتى وتە ۇلكەن جاڭالىقتار اشتى. جۋىق جىلدارى ورىس تاريحشىلارى جازعان «شىعىس تاريحى» دەگەن بەس تومدىق زەرتتەۋدە بۇرىنعى پىكىرلەردىڭ سەڭىن بۇزاتىن اۋقىمدى دۇنيەلەر مول. جەر اتاۋلارى، توپونيمدەر مەن ەتنونيمدەر بىزگە كوپ كومەككە كەلەر ەدى. ولار وسى باعىتتا قيمىلداۋدا. ءتىل تاريحى - ۇلتتىڭ، حالىقتىڭ تاريحى. بۇل سالا ءبىز ءۇشىن نۋ ورمان، زەرتتەلمەگەن نىسان دەسەك تە بولادى.
' _# b/ v7 W6 D+ L3 r
       - ءبىزدىڭ ءتىلىمىز باي دەپ كەۋدە قاعامىز. ارعى تاريحتان قانشالىقتى سىر شەرتەدى قازاق ءتىلى؟ ناقتىلى مىسال بار ما؟
3 h6 k1 x4 v& {
قويشىعارا سالعارا:
$ |. j" W: l6 f, @
        قازاقتا «ەكى تۋىپ، ءبىر قالعانىڭ با؟» دەگەن ءسوز بارىن بىلەرسىڭ؟
% i0 d1 c3 _  q# z
         - ءيا.
% {: z2 h) k7 x! H& ^5 E
قويشىعارا سالعارا:

4 X+ B6 N7 m6 K7 B! F0 I0 u! W
         ءدال وسى ءسوز باسقا حالىقتاردا كەزىكپەيدى. تەك مىنا ۇندىلەردىڭ براحماندارىندا «ەكى تۋعان - ءبىر» دەگەن ءسوز بار. ءبىز بالانىڭ تۇساۋىن اياعىنا الا ءجىپ بايلاپ كەسسەك، ولار يىعىنان اسىرا وراپ، قولىنداعى ءجىپتى كەسەدى ەكەن. دەمەك، ارعى تاريحىمىزدا ۇقساستىق، بىرىگەتىن ءبىر وزەكتىڭ بولعانى. دالاسىندا ءپىل جوق قازاق، ءپىل تۇگىلى ءزىلدى بىلەدى. ءزىل دەگەنىمىز - مامونت. بىزدە تاعى مىنانداي ءسوز بار: «جاندىدا بالىق، جانسىزدا قامىس ۇلكەن».

1 \9 x1 }( l6 \) }( H
       جاندىدا ۇلى مۇحيتتاردا، الىپ تەڭىزدەردە ءومىر سۇرەتىن كيت ەڭ ۇلكەنى. كيتتەن ۇلكەن جانۋار جوق بولسا كەرەك. تەڭىزى جوق قازاق كيتتى قايدان ءبىلدى؟.. دەمەك كەزىندە تەڭىزدى ايماقتاردا بولعان عوي. دالامىزدا دا الىپ تەڭىزدەردىڭ بولعانى كادىك. ارعى بابالارىمىز ءۇندى مۇحيتىنىڭ جاعالاۋىندا، نەمەسە تىنىق مۇحيتىنىڭ جيەگىندەگى نۋ ورمانداردا، ارالدارىندا بولمادى دەپ كىم ايتا الادى؟! جانسىزدا قامىستىڭ ۇلكەن ەكەنىن كىم، قالاي تۇسىنەدى؟ دەمەك، وڭتۇستىك تروپيكالىق بەلدەۋلەردە كوپ وسەتىن بامبۋكتى ەجەلگى قازاقتاردىڭ دا بىلگەنى انىق. وسىلاردىڭ ءبارىن قاۋزايتىن بولساق، ءبىز ءوزىمىز ءومىر سۇرگەن اۋقىمنىڭ تىم كەڭ ەكەندىگىن، شىم-شىتىرىق تاريحىمىز، باي دا ۇلى تاريحىمىز بولعانىنا سەزىنەمىز. جوعارىدا ايتقان يۋ. دروزدوأ ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە: الدىڭعى ازيا مەن ورتالىق وردالاردىڭ باتىسىن قامتيتىن ۇلكەن اۋماقتا ءۇش-اق ءتىل بولدى دەيدى. كونە لاتىن ءتىلى، كونە گرەك ءتىلى، كونە ساق-سكيف (تۇرك) ءتىلى. ەجەلگى ەۋروپا حالىقتارىنىڭ تىلىندە كەز كەلگەن ەتنونيمنىڭ ماعىناسى بولمايدى، تەك ءبىر تىلدەردە ءمانى عانا بولادى. ال ونىڭ كونە لاتىن نەمەسە كونە گرەك تىلىندەگى ەتيمولوگياسىن تاۋىپ كورىڭىز، تابىلۋى قيىن، ال كونە تۇرك تىلىندە تابۋ وڭاي دەيدى دە، بۇكىل مونوگرافياسىن سوعان ارنايدى. بۇل جاڭالىق پا؟ جاڭالىق. وڭتۇستىك شىعىس افريكادان باستالعان ادامزاتتىڭ سارپالداڭ كوشى جەرورتا تەڭىزىنە كەلىپ دامىلداعاندا رۋلىق-تايپالىق جۇيەگە كوشتى، العاشقى شاعىن قالالىق مەملەكەتتەر، وتىرىقشىلىققا بەيىمدەلگەن ەلدەر قالىپتاسا باستادى. ال ودان كەيىنگى ۇركىن زامانالاردى كىم ءدال ورنەكتەي الادى. قيىن. ءبىراق ءتىل ارقىلى ونىڭ داىزىنە تۇسۋگە مۇمكىندىك تۋادى. وسى كەزگە دەيىن لينگأيست عالىمدارىمىز پارسى، اراب، لاتىن تىلدەرىنىڭ بىرىنەن ءبىزدىڭ ءسوزىمىز كەزىگىپ قالاتىن بولسا، سونى سولاردىڭ تىلىنەن تىلىمىزگە ەنگەن دەپ قورىتىندى شىعارۋعا ءۇيىر. ال سول اراب، پارسى، ءۇندى، قىتايلارىڭدى قانشاما جىل باباتۇركتەر بيلەپ تۇردى؟ سوندا ءبىزدىڭ تىلىمىزدەگى اتاۋلار ولارعا ەنبەگەن بە؟ ءسوزدىڭ توركىنى، ءتۇبىرى نە دەپ ءتىل قاتادى، ۇندەستىك يىرىمدەرى قالاي قۇبىلادى؟ ءتۇبىر - سوزدىڭ اناسى. ءتۇبىرىن تاپساق، بالالاعان سوزدەردى، بالاما سوزدەردى جۇرناق پەن جالعاۋ ارقىلى تۋدىرا بەرۋ وڭاي. بۇل سالادان تولىمدى حابارى بار، تەك وسى سالامەن اينالىسىپ جۇرگەن ەشكىمدى كورمەدىم. بۇل ءۇشىن ەسكى تىلدەردى ءبىلۋ كەرەك. ادامزات تاريحىنىڭ دەنى تۇركى تىلىندە ساقتالعان. سول ءۇشىن دە قازىرگى بۇكىل ۇلتتار مەن ۇلىستار تۇرك حالىقتارىنا، ونىڭىشىندە بىزگە - قازاقتارعا قارىزدار. ولار تۇگىلى، ءوزىمىز ءوز ءتىلىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتە تۇسىنبەي ءجۇرمىز. قۇداي بەرگەن تاۋەلسىزىدىكتى قادىرلەۋ، تەگىمىزدى بىلۋگە پايدالانۋ كەرەك ەدى. بىردە-ءبىر قوعامدىق پاندەر ۇرپاقتى وتان سۇيگىشتىككە، ۇلتشىلدىققا، پاتريوتتىققا تاريحتاي تاربيەلەي المايدى.
5 D# O1 a, `+ q4 O- l' f; v# w
       - افريكادان اۋا كوشكەن ادامزات بالاسىنىڭ نەگىزگى ءبىر بۇتاعى ارعى تۇركتەردىڭ التايعا دەيىن باسىپ وتكەن ءىزىن، ودان كەيىنگى قونىستانۋ جاعداياتتارىن ويشا بولسا دا، كارتاعا ءتۇسىرىپ كوردىڭىز بە؟

  C3 _- T: ]- `: G
قويشىعارا سالعارا:
) [! h: b" |- m7 u3 U( l
        مۇنى جالعىز ادام اقتارىپ، بارلىعىن جونگە كەلتىرە المايدى. ايتكەنمەن، ويشا ەلەستەتسەڭ، كەۋدەڭدى ماقتانىش كەرنەيتىنى اقيقات. ادامزات بالاسىنىڭ وسى كەزگە دەيىنگى تۇتاس تاريحى ەۋروپالىق تۇسىنىكتە جازىلعان. ەۋروپالىق تۇسىنىككە كەلەتىندەردىڭ ءبارى وركەنيەتتى، مادەنيەتتى دە، ولاردىڭ تۇسىنىكتەرىنە «سىيمايتىندار» - جابايى، تاعى. ولار تاريحتى ەكىگە ءبولدى: تاريحقا دەيىنگى، تاريحتان كەيىنگى دەپ. تاريحقا دەيىنگىسى ادامزات بالاسى جاراتىلعاننان حريستيانشا جىل ساناۋعا دەيىنگى VIII عاسىر ارالىعى. ياعني، جازۋ-سىزۋدىڭ پايدا بولعانىن تاريحقا دەيىنگى كەزەڭ دەپ، ودان كەيىنگىسىن تاريحتان كەيىنگى دەپ تۇيگەن. وسىعان بايلانىستى حالىقتى دا ەكىگە ءبولدى: تاريحي حالىقتار، تاريحي ەمەس حالىقتار دەپ. بۇل - كونە تاريحتى جازۋشىلاردىڭ جىكتەۋى. تاريحي حالىقتار، ولاردىڭ ويىنشا، اللا تاعالانىڭ مەيىرىم-شاپاعاتىنا بولەنگەن قابىلەتتى، ءوزى مادەنيەت جاساي الاتىن حالىقتار. ال اناۋ تاريحي ەمەس حالىقتار ادام تيپتەس، قولىنان ەشقانداي مادەنيەت جاساۋ كەلمەيتىن، قىرۋدان، جويۋدان باسقانى بىلمەيتىن تاعى حالىقتار. بۇدان ارتىق سوراقىلىق بولار ما؟! وسى جىكتەۋدىڭ ارعى وزەگى مىناۋ ەدى: تاريحي حالىقتار تاريحي ەمەس حالىقتاردى قىرىپ-جويۋىنا، قۇل-قۇتان قىلۋىنا، ايداۋعا، ەزگىگە سالۋىنا بولادى. مىنە، سودان قۇل يەلەنۋشىلەر ءداۋىرى پايدا بولدى دەپ ەسەپتەيدى. (ءبىراق قۇل يەلەنۋشىلەر ءداۋىرى تۇتاس ادامزات بالاسىن قامتىماعانى انىقتالدى جۋىردا). سانا وسكەننەن كەيىن، ادامزاتتىڭ ارعى تاريحى تەرەڭ زەردەلەنگەننەن باستاپ، مۇنداي بولۋ شىندىققا جاناسپايتىنىن ءبىلدى. سودان كەيىن ەۋروپا تاريحشىلارى تاعى ءبىر جىڭىشكە «امال» ويلاپ تاپتى، ەندى ولار بارلىق ادام بالاسىن وتىرىقشىلار مەن كوشپەلىلەر دەپ ەكىگە ءبولىپ، ەن-تاڭبا سالدى. تەرميننىڭ اتى وزگەرگەنمەن، ءمانى سول قالپى قالدى.

# O2 Q. i" j2 i# D  y( U) V
         مۇنى سانالى عۇمىرىن كوشپەلىلەر تاريحىن زەرتتەۋگە ارناعان ورىس تاريحشىسى گۋميلەأ بىلاي تۇيىندەگەن: « ХІХ عاسىر بىزگە بۇكىل وركەنيەتتى جاساعان وتىرىقشىلار عانا، ال كوشپەلىلەردىڭ تۇراعى ورتالىق ازيانى سانداعان عاسىرلار بويى جابايىلىقتىڭ تۇمانى قورشاپ تۇردى دەگەن تۇجىرىمدامانى مۇراعا قالدىردى. مۇنداي تۇجىرىمنىڭ زياندىلىعى - ونىڭ قاتەلىگىندە عانا ەمەس، ونى عىلىمنىڭ تالداۋعا، سىناۋعا جاتپايتىن جەتىستىگى دەپ كەسىلىپ-ءپىشىلىپ قويۋىندا». بۇل «تۇجىرىمداما» ءالى وزگەرگەن جوق. ال شىنداپ كەلگەندە بۇكىل وركەنيەتتى كوشپەلىلەر جاساعان نەمەسە ۇلى مادەنيەت جاساۋعاىقپال ەتكەن. زەرتتەۋشى رەتىندە ايتايىن، ەڭ كونە دۇنيە - اسسيريا. تاريحقا قاراساڭىز، ولاردىڭ تۇرعىلىقتى حالقىن كەزىندە كوشپەلىلەر جاۋلاپ العان. حانى دا، زاڭى دا كوشپەلىلەردىڭ دەگەنىنە بويۇسىنعان، كەيىنگى پاتشالارىنىڭ كوشپەلىلەردىڭ ۇرپاعى بولعانىنا بۇلتارتپاس دالەلدەر بار. مىسىرلىقتاردى دا كوشپەلىلەر تايپاسى باسىپ الىپ، دارا مادەنيەت جاساعانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى. ۇندىلەردىڭ نەگىزى تۇقىمى شۋدرالاردى حاندىق كەڭەسكە كىرگىزبەگەن. كىمدەر دەيسىز عوي، بيلىك جۇرگىزگەن كوشپەلىلەردىڭ ۇرپاقتارى. سول تۇسىنىك ءۇندىستاننىڭ كەي جەرىندە ءالى دە بار. براحماندار كوشپەلىلەردىڭ ارعى وزەگىن قۇرايتىن ءبىر تايپانىڭ ۇندىگە اينالىپ كەتكەن وكىلدەرى. بۇكىل وركەنيەتتى جاساعان دا سولار. «ماحاببحاراتانى» دا ادامزات بالاسىنا تارتۋ ەتكەن سول براحماندار. عىلىم قىتاي حالقىنىڭ قۇرامىنا دا سوناۋ ەرتە زامانداردان باستاپ  تۇرك تەكتەس جۇرتتاردىڭ كوپتەپ سىڭگەنىن ايتادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى بىلاي: وسى زامانىمىزعا دەيىنگى بۇكىل ۇلى وركەنيەت كوشپەلىلەر مەن وتىرىقشىلار مادەنيەتىنىڭ تۇيىسۋىنەن پايدا بولعان. سونى دالەلدەۋگە ۇمتىلىپ جۇرگەن عالىمدارىمىز از.
# }1 r1 R+ X, r7 ?9 i8 D9 J/ F
        - تاريحتى جاساۋ، ونى وقىتۋ ءوزىمىز ءۇشىن كەرەك قوي. مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋلىقتارىنا سولاي ەنگىزۋگە بولماس پا؟
/ `9 b5 ?! w4 e1 E1 r
قويشىعارا سالعارا:

: l/ l; H( x5 g9 X4 o1 I, }
         نەگە بولماسىن. حالىقارالىق كونفەرەنسيا جاساپ، وعان ازۋلى عالىمدار مەن وقىمىستىلاردى، تاريحشىلار مەن مادەنيەت تانۋشىلاردى شاقىرىپ، وسى ماسەلەنىڭ نەگىزدىلىگىنە مويىن بۇرعىزساق، مەنىڭشە، ارعى ءدىڭىمىزدىڭ، ءتۇبىمىزدىڭ تامىرىن بىلەر ەدىك. بۇل كوزقاراستى قولداپ جاتسا، وندا وقۋلىقتارعا ءبىز باستاپ كىرگىزسەك، تىپتەن جاقسى بولار ەدى. سول كوشپەلىلەردىڭ تۇقىمى - ءبىزبىز. ەۋروپالىقتاردىڭ ويىنشا، «جابايى مادەنيەتتىڭ» مۇراگەرىمىز. سول «جابايىلاردىڭ» دالاسىنىڭ ءتورت بۇرىشىنان دا التىن ادامدار تابىلۋدا. بيىل عانا انا قاراعاندىداعى قارقارالى وڭىرىنەن التىن ادام تاپتى ارحەولوگتار. شىعىس قازاقستاننىڭ بەرەل قورعانىنان قازىپ الىنعان التىن ادامنىڭ قاسىندا بۇكىل ابزەلدەرى التىننان جاسالعان ون ءۇش تۇلپاردى قازىپ الدى. اتتاردىڭ ءساندى ەر-تۇرماندارىنىڭ اشەكەيلەرى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. بۇل نە؟ سالتانات پا؟ اقسۇيەكتىك پە؟ الدە، اريستوكراتيالىق تىرلىك پە؟ جابايىنىڭ ەرىككەندەگى ءىسى مە؟ ءدال سول مەزگىلدە قاي ەۋروپالىق حالىق وسىنداي مادەنيەت جاساي الىپتى؟ بار بولسا، مىنە، ءبىز جاساعانبىز دەپ جار سالماي ما جاهانعا.
) X- s6 p: |+ \) B: Y6 n( b. R1 d
        وت قارۋى شىققانعا دەيىن ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ دەسى ۇستەم بولىپتى. مىڭ قولعا جالعىز ءوزى نايزا الىپ قارسى شىعاتىن باتىرىمىزدى بەس جاسار بالا اتىپ تاستايتىن كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ داۋرەنىمىز جۇرگەنى شىندىق. الەمدە كەڭىستىك پەن ۋاقىتتى ءبىرىنشى تانىعان، ونى ءوزىنىڭ پايداسىنا قاراي يكەمدەي بىلگەن - كوشپەلىلەر. ونى زەرتتەۋ، زەردەلەۋ - بىزگە پارىز. تاريحتى جەكە ادام نەمەسە ءبىر ينستيتۋت ءبىر مەزگىلدە جاساي المايدى. ول بىرنەشە بۋىننىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە، ويشىلدار مەن عالىمداردىڭ بىرىگۋى ارقىلى عانا جاسالادى. تاريحسىز ءتىل بولا ما؟ ءتىلسىز تاريح بولا ما؟ بىزدە وسى ەكى سالا ماماندارى بىرىگىپ جاساپ جاتقان ەڭبەك، قانە؟
( y( ~1 B* b  t+ c  w2 d' r
         - التىن ادام دەمەكشى، وسى سوڭعى كەزدەرى دالامىزدا ارحەولوگيالىق جۇمىستار كوبەيىپ كەتكەن سياقتى..

5 I( r  K' j+ i! L) f# P- n
قويشىعارا سالعارا:

( I3 Y6 @( h, H8 Y
         نەسىن جاسىرايىق، مۇنىڭ ورىندى جاعى دا، ورىنسىز جاعى دا جەتەرلىك. ارحەولوگتارىمىز التىنىزدەپ، سونى تاپقاندارىنا ءماز. ارحەولوگياعا قانداي كەزدە جۇگىنەدى؟ بارلىق تاريحي مالىمەتتەر تاۋسىلىپ، ەندى جاڭا ايعاقتار كەرەك بولعاندا عانا. وعان دەيىن ولار كونەنىڭ كوزى، مۇرامىز بولىپ تۇرۋعا ءتيىس. ءبىز تاريحي ورىنداردىڭ ءبارىنىڭ قورىس-قوپاسىن شىعاردىق. وسى دا تاريحقا جاناشىرلىق پا؟ وسىنى ەل قامىن ويلاعاندىق دەۋگە بولا ما؟ جازدا قىزىلوردا جاققا باردىق. سوندا قۇلاقتارىنا التىنىزدەيتىن اپپارات كيىپ الىپ، قورىم بىتكەندى كەزىپ جۇرگەن جانداردى كوردىك. ءبىز قولدا باردى زەرتتەپ، جۇيەلەپ الماي تۇرىپ، كورىنگەن توبەشىكتى قازعاندى قويساق تا بولار ەدى. كەزەڭ-كەزەڭىمەن، رەت-رەتىمەن بولسا دۇرىس ءبارى دە.

3 K9 A( A6 U& H* A/ P
       - وسى ءسىزدىڭ قازاقتىڭ شىعۋ تەگىنە ۇڭىلۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى؟ تاريح سالاسىنا قالاي كەلدىڭىز؟
3 N  O( a/ Y8 N. z; G$ O' t
قويشىعارا سالعارا:

0 z% H) w& f2 a
        الاش ارىستارى اقتالماي تۇرىپ-اق، مەن ولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ نەگىزىنەن حاباردار بولدىم. 20- عاسىردىڭ باسىندا پاتشالىق بيلىك قۇرىپ، قازاق از دا بولسا ءوزىن بوستان سەزىنگەن تۇستا، الاش وكىمەتىن، الاش پارتياسىن قۇرىپ جانتالاسىپتى جامپوزدار، كىم قانداي قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنىنە قاراماستان، كىم قانداي ماماندىق يگەرگەنىنە مالدانباستان، ءبارى بىردەي اعارتۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپتى. ءبارى بىردەي ءتۇپ-تەگىن تانۋعا ۇمتىلىپتى. تەگىن بىلۋگە ۇمتىلىس ابايدان باستالادى ەكەن. «قازاقتىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى بىرەر سوزىنەن» باستالعان ارعى تەككە ءۇڭىلۋ تەندەنسياسى بارشا ازاماتتارعا ءتان بولعان. ءماشهۇر ءجۇسىپ تە، احمەت تە، ءاليحان دا، مىرجاقىپ تا قالام تارتىپ، تەگىمىزدى تەكسەرە باستاعان. زاڭگەر جاقىپ اقباي تا بۇل سالاعا دەن قويعان. تەمىر جولشى تىنىشباي ۇلى پەن دارىگەر اسپاندياروأ ايتۋلى تاريحشىعا اينالعانىن ءوزىڭ بىلەسىڭ. مىنە، سول ءبىر ۇلاعاتى مول شەجىرەلەردى اقتارا ءجۇرىپ، «ماعان دا سولايىستەۋ كەرەك ەكەن عوي» دەگەن ويعا بەكىدىم. اعارتۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋعا تالپىندىم. ول ءۇشىن تانىمدىق دەڭگەيىڭ بيىك بولۋى شارت. سودان التى-جەتى جىل بويى تابان اۋدارماي عىلىم اكادەمياسىنىڭ كىتاپحاناسى مەن ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ كونە كىتاپتارى مەن سيرەك كەزىگەتىن قولجازبالارىنا اۋىز سالدىم. تالاي تارلانبوزدارىمىزدىڭ تاعدىرىمەن تانىستىم. مىڭداعان تاريحي دەرەكتەردى كەزىكتىردىم. قولىم قالت ەتكەن ۋاقىتتارى، ەڭبەك دەمالىسىما شىققان ازعانتاي مەزگىلدە كورشىلەس ەلدەردىڭ كىتاپحانالارىنا باردىم. پەتەربورداعى شەدرين اتىنداعى كىتاپحاناعا، وزبەكتەردىڭ باي مۇراعاتتارىنا سۇڭگىدىم.

' L4 l7 S- g* D1 J7 P3 B
        - العاش قاي تاقىرىپتارعا قالام تارتتىڭىز؟

1 w; J" C9 A: I
قويشىعارا سالعارا:
) r5 j9 s! m1 y! P( p. E
         جەر تۋرالى جازعىم كەلدى. ۇرپاققا مادەني، رۋحاني، زاتتىق بايلىعىڭىزدان بۇرىن، مىڭ جىلدىقتار كەرۋەنىنەن كوز سالساڭىز، سولاردىڭ ءبارىن بويىنا جيىپ الىپ، قارا توپىراق - تۋعان جەر قالادى ەكەن. جەر قانشاما قياناتتى كورسە دە، وتارشىلار مەن شاپقىنشىلاردىڭ اياعىنا تاپتالسا دا، ءبارىبىر بايىرعى تۇرعىندارىنا كۇندەردىڭ كۇنىندە قايتادى ەكەن. كەز كەلگەن يمپەريا ءسات-ساعاتى كەلگەندە قۇلايدى ەكەن. مەن دە زاماننىڭ زاماندارى بولعاندا كەڭەس وداعىنىڭ سۇيەگى قاۋساپ، قۇلايتىنىن ءبىلدىم. ءبىراق مەنىڭ، نەمەرەمنىڭ، شوبەرەمنىڭ كەزىندە قۇلايدى دەگەن وي بولعان جوق. ودان دا وسى باستان سوعان قارسىلىق جاسايىن، تيتتەي دە بولسا ۇلتىما پەرزەنتتىك پارىزىمدى وتەيىن دەگەن ويعا كەلدىم. العاش «مودە» دەگەن پوأەست جازدىم. ءبىراق ونى ءبىر ادامنىڭ اينالاسىندا تيپتەندىرىپ جازۋىڭ كەرەك. ولاي بولماسا، ادەبي شىعارما بولمايدى. سودان بارىپ ءوزىمنىڭ تاريحىما كوزقاراسىمدى بەرۋ جولىن، فورماسىنىزدەدىم. اقىرى كونە گرەك فيلوسوفتارىنىڭ سارىنى بار عوي، سۇحبات تۇرىندەگى. سوعان كوشتىم.
* M8 G0 ]9 s/ `/ P( {: p
         - پلاتوننىڭ «سوكراتتىڭ اقتالۋى» تراكتاتى سياقتى عوي.
" _- s, D4 k( n
قويشىعارا سالعارا:

2 F) k6 e8 [! _5 }
        ءيا. ديالوگ تۇرىندە ءبىر ادام مەن عالىمنىڭ سۇحباتى قىلىپ «التىن تامىر»، «كومبە»، «قازاقتىڭ قيلى تاريحى»، «قازاقتار» اتتى ءتورت ەڭبەگىمدى جازىپ شىقتىم. تاريحقا سولاي كەلدىك. ءبىراق مەن ءوزىمدى تاريحشىمىن دەپ ەسەپتەمەيمىن. كاسىپقوي تاريحشىلار بار بىزدە. الايدا ۇلت پەن ۇرپاق الدىنداعى پارىزدى وتەۋ ءۇشىن ءوز تەگىمە ۇڭىلۋگە حاقىم بار ەكەنىن تۇسىنگەندىكتەن، وسىعان بەل بۋدىم.
! @5 n" k! u* _( W. i1 S$ B0 F) H
        - تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ءسىز كونە تۇرك تاريحىنا قۇلاش ۇردىڭىز.

1 j! r4 f; |/ Y5 @! L7 a$ j$ V
قويشىعارا سالعارا:
# Q# I5 K+ \4 S- @9 \0 C; Y
         العاشىندا مەن قازاق تاريحىنان جان-جاقتىلى ماعلۇمات بەرۋگەىنتالاندىم. ال تاۋەلسىزدىك الىپ، جۇرتتىڭ ءبارى تاريحقا قاراي ۇمسىنعاندا، مەنەن باسقا ەشكىم قازىرشە بارا قويمايتىنىن ءبىلىپ، كونە تاريحقا كوشىپ كەتتىم. بىلتىر «ۇلى قاعانات» دەگەن شىعىستاعى ەجەلگى تۇرك حالىقتارىنىڭ كونە تاريحى تۋرالى كىتابىم جارىق كوردى. باعاسىن وقىرمان بەرە جاتار. ەندىگى ەڭبەگىم، جاراتقان جار بولسا، ەجەلگى باتىستاعى تۇرك جۇرتتارىنىڭ كوشىزدەرى تۋرالى، ياعني مىنا كىشى ازيا مەن ۇلى دالانىڭ باتىس بولىگىندەگى مادەني وشاقتار تۋرالى بولماق. بۇل كىتاپ التايعا دەيىنگى بايىرعىىزىمىزگە بارلاۋ جاسايدى. سونى جازۋدى باستاعان ەم، بەلگىلى سەبەپتەرمەن توقتاتىپ قويدىم.
) l" k5 h7 z* Q- x! o8 L6 ?6 t
         - سەبەپ؟

. Q! I1 U5 i4 Z6 W9 \
قويشىعارا سالعارا:

  z1 v$ \; V9 E9 n
         مىنا كورەيلەردىڭ تاريحي سەريالدارىن كورىپ وتىرىپ، تاڭىرقادىم. «الاقانداي جەرىنەن الىسقا ۇزاپ شىقپاعان بۇلاردىڭ ءوزى تاريحي جادىن تىرىلتۋگە بۇلايشا قۇلاش ۇرعاندا، ودان مىڭ ەسە باي مەنىڭ تاريحىم نەگە ءۇنسىز قالۋعا ءتيىس؟» دەگەن ويعا كەلدىم. تۇركتەردىڭ، مەنىڭ جاۋجۇرەك بابالارىمنىڭ ادامزات تاريحىنا قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز. نەگە ءبىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاق وزگەنىڭ كوبىك سەريالدارىن، توبەلەس پەن اتىس-شابىستى، توسەكتەگى جىن-ويناقتى عانا كورەدى؟ جاستار ءوز تاريحىنان، ءوز باتىرىنان گورى، وزگەنىڭ سوعىسىن، وزگەنىڭ باسىنان وتكەن قيىنشىلىقتى، باسقانىڭ باتىر-باعلانىن بىلەدى. قابانبايدى بىلمەيتىن بەس جاسار قازاق بالاسى اناۋ قيىرداعى كورەيلەردىڭ جۋمونگىن اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ ايتادى. مەن وسى سالاعا بەت بۇردىم. قازىر تاريحي سەريالدىڭ سسەناريىن جازۋدامىن. مەن باستاسام، مەنەن دە تالانتتى، مەنەن دە دارىندى جاستار، كاسىپقوي دراماتۋرگتەر ءىلىپ اكەتەدى عوي دەپ ويلادىم. «قازاق فيلم» كينوستۋدياسىمەن كەلىسىمشارتقا قول قويىپ، 12 سەريالى كينوسسەناريي جازۋدى باستادىم. جۋىردا اياقتاپ تا قالارمىن.

. t/ J8 D# R$ |4 H
         - جاسىرىن بولماسا، ايتا كەتسەڭىز، جازىپ جاتقان تاريحي سەريالىڭىز بەلگىلى ءبىر تۇلعا تۋرالى ما، الدە ءبىر كەزەڭدى قامتي ما؟
4 u7 f8 o% W9 O& Y
قويشىعارا سالعارا:
9 c4 R6 Y+ V& {8 z
          باسىنان باستاعىم كەلدى. عۇن داۋىرىنە قاراي ءۇڭىلدىم. جۇرت بەرگىسىن كوبىرەك بىلەدى عوي. سودان كەيىن رەت-رەتىمەن كەيىنگىلەر ءىلىپ اكەتسە، جۇلگەسى بويىنشا كينوتۋىندىلار تۇسىرسە دەگەنىزگى وي مەنىكى. بۇنى كورگەن كەزدە، «مەن نەگە تۇركى قاعاناتىن جازبايمىن؟» دەيتىن جاستاردىڭ شىعارىنا سەنەمىن. مۇندا دالالىق كەڭدىك، دالالىق بولمىس-ءبىتىم، تابيعاتپەن ەتەنەلەستىك، تازالىق قامتىلعان. سوسىن بايقاپ وتىرساڭىز، دالالىقتاردا ماقتانشاقتىق مۇلدەم بولماعان. بۇل - كوركەم مىنەزدىڭ تياناعى. شىڭعىسحاننىڭ: «قاعان ماقتانشاق بولسا، اينالاسى تۇگەل جاعىمپاز بولادى» دەگەن اتالى ءسوزى بار. سول اسىل مىنەزىن كورسەتكىم كەلەدى بابالاردىڭ. وزگەىستەرىمنىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ، سوعان كىرىسۋدەمىن. جاتسام دا، تۇرسام دا سونى ويلايمىن. سەن سۇراعان سوڭ عانا ايتىپ وتىرمىن مۇنى. ۇلتقا شىنايى جۇمىسىستەگىسى كەلگەن جان، ەشقاشان مەن مىنانىىستەپ جاتىرمىن دەپ جالاۋلاتپايدى. ءوز اناڭاىستەگەن جاقسىلىعىڭدى بىرەۋگە بارىپ ماقتانىپ ايتاسىڭ با؟ ايتساڭ، ول ازاماتتىق پا؟ قازىر ءبىز بەتپاقتىق پەن باتىلدىقتى اجىراتا الماي قالعاندايمىز. كەيدە جانىما سول جاعى باتادى. كىم قارسى شىعىپ، توسكە ورلەسە، سونى باتىر كورەمىز. باتىرلىق سوزدە ەمەس،ىستە بولسا، ءجون.

: i9 d* L1 [; T  k8 P
% c5 k5 z% Y' X! \
0 K1 t( V6 a6 W7 w( O6 c
قويشىعارا سالعارا، جازۋشى، تاريحشى-عالىم
( ?! H5 i4 G( u, J3 V' {, j
اڭگىمەلەسكەن،  توقتارالى تاڭجارىق.  («دالا مەن قالا» گازەتى. 24- قاڭتار)
( f# J! W8 b# B- L/ u
8 C* Z4 n7 O1 F) H$ R3 h# S
ءسىز تىركەلگەننەن كەيىن جاۋاپ جازا الاسىز كىرىش | اۆتوماتتى تىركەلۋ

سۋرەتسىز نۇسقا|قولفون نۇسقا|قادام تورۇ    

GMT+8, 2018-1-18 03:59 , Processed in 0.409997 second(s), 22 queries .

Powered by Discuz! X2.5

© 2001-2012 Comsenz Inc.

چوققىغا قايتىش