كورۋ: 470|جاۋاپ: 0

قازاقتىڭ 300جىلدىق7 جارعىسى

[جالعانىمدى كوشىرۋ]

408

تاقىرىپ

0

دوستلىرىم

1382

ءنومىر

بەكەت جاۋاپتىسى

Rank: 9Rank: 9Rank: 9

جولدانعان ۋاقىتى 2014-1-5 23:55:22 |بارلىق قاباتتى كورسەتۋ
بۇگىن ىلە گازەتىندە جاريالاندى ياكي2013.1.30
8 r& g9 \9 `& H3 b
  بۇل ماقالا ەل-ارىس تور قورىندا ساقتالادى. ەشكىمنىڭ كوشىرىپ باسقا تورعا قوندىرۋىنا، جىلجىتىپ الىپ بارىپ باسقا تورعا كوشىرىپ بەرۋىنە رۇحسات ەتىلمەيدى.

; d3 u! \- m3 }. L) V& c
قازاقتىڭ جەتى جارعىسى تاريحي ماتەريالداردا1705-جىلى «كوكتوبەدە كۇندە كەڭەس» وتكىزىپ جاريالاندى دەلىنەدى. ەندەشە بۇل جەتى جارعىنىڭ تولىق مازمۇنىن 1985-جىلدان بەرى قاراي ءوز باسىم ماتەريالداردان كەزدەستىرە العامىن جوق. كوبىنەسە مازمۇنى جۋىق ماتەريالداردى وقىعانىم بار.  ...............................................................................................
/ j- C9 W0 ^3 o6 b; |

* Q6 X+ w3 O5 {+ R& {
* L% z3 s3 E3 P' O
ايتىپ بەرگەن:ومار ءابىلقازى ۇلى (2004- جىل87جاس)
( l4 @3 q1 Q; E, N6 L
    مەكەن جايى: ىلە قازاق اپتونوميالى وبىلىسى شاپشال اۋدانى 8- اۋىل تۇرعىنى.

: T  u: a: P% r
:::::::::::::،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،:::::::::؛::::
% s' I7 Y- f3 ?1 ]7 D% H
جازىپ العان جانە تورعا وسىندا جولداپ وتىرعان:ابسامات توقتاسىن ۇلى.
0 b) B% l  k  l) b1 D
مەكەن جايى: ىلە قازاق اپتونوميالى وبىلىستىق مال شارۋاشىلىق مەكەمەسى جايىلىمدى دەرت -دەربەزدەن ساقتاۋ قول باسشىلىق شتابى كەڭسەسى.
; B# V' q3 j6 `2 Y/ ^# ^, C
تومەندە ەندى بۇنى اشالاپ تۇسىندىرىپ سويلەيمىن.
+ a0 G6 `. j' J
2 G+ p" [' M# t* q1 E
* s* @% {$ a, g& Q
0 Z1 f) Z/ {  R8 h2 e, A. t4 q

) z7 h0 H) [8 e4 A: J
قازاقتىڭ ادەت زاڭ-ەرەجەسى ءھام وعان تۇسىنىڭ
$ r! d" D7 I1 j7 S- M
" ^. a) ?% N: H
ابسامات توقتاسىن ۇلى
" x$ ~3 s8 B! u0 t; Z6 X# _
0 |! V" P- \% v  K

(بۇل ماقالا ىلە گازەتى2013-جىل1- ايدىڭ 31سانىندا جارىق كوردى)


0 {# ~0 G& a4 ]% ]. ~2 F  c2 l

, x' U) y8 i0 B
    مۇرال ادام بالاسىنىڭ كەمەل تۇلعا بولۋى ءۇشىن ادامداردىڭ جاقسى -جاماندى،  نامىسپەن –دڭىقتى، اتاق -ابىرويدى ايقىن پارىقتاۋى مەن بولىمىستا ازاماتتاردىڭ نەنى ىستەپ نەنى ىستەمەۋ ءجون ەكەندىگىن دۇرىس تانۋ بارىسى بولىپ، قوعامدىق ورتادا بەينەلەنەتىن ەڭ باستى ارەكەت ولشەمى بولىپ ەسەپتەلەدى. مۇرال مەن زاڭ بايلانىستى بولادى. قوعامدى زاڭمەن باسقارىپ مۇرالمەن وڭاۋ ءارقانداي ءبىر مەملەكەتتە دەكتەتۇرا مەن دەمەكراتۇرانى جۇزەگە اسىرۋ،  جاراسىمدى قوعام قۇرۋدىڭ ءتۇپ نەگىزى. بۇرىن -سوڭدى تاريح ۇردىسىنە ۇڭىلەر بولساق ءار ەلدىڭ، ءار ۇلتتىڭ وزىندىك زاڭ- ەرەجەسى بولعان. ەندەشە قازاق ۇلتىنىڭ داعدى زاڭ -ەرەجەسىن ايتار بولساق،  قازاق قاۋىمداستىعى ورتاسىندا زاڭ اۋەلى- رۋ زاڭى، تايپا زاڭى،  سودان قازاق ۇلتى قالىپتاسۋمەن بىرگە ۇلىت زاڭى بولىپ جارىققا شىقتى. ىقىلىم زاماننان ۇرپاقتان- ۇرپاق جالعاسىپ كەلە جاتقان عۇرىپ-ادەت نەگىزىندە مۇرالدىق ءىستىل قالىپتاسىپ، وسىعان ساي  قازاقى زاڭ - ەرەجەلەر بىرتە -بىرتە كەمەلدەندى. بۇنىڭ توركىنىنىڭ ارىسىن ايتساق بايىرعى سولتۇستىك كوشپەندىلەردىڭ دالالىق مادەنيەتىمەن قابىسىپ جاتادى. قازاق زاڭ -ەرەجەلەرى قالىپتاسۋدان قيلى بۇرىن ءۇيسىندەر، عۇندار، ساقتار جول –جوسىنىندا قىلمىستى ىستەر دەپ قارالعان تۇستار،  بايىرعى دالالىق زاڭىندا اۋىر ءتان جازاسىن قولدانعانى كەي ماتەريالداردا بەلەڭ بەرىپ قالماستان، اۋىلداعى كوز- قۇلاق قاريالاردىڭدا اۋزىنان ەستيتىنىمىز -جانعا، جان الۋ، ۇرلىق ىستەگەندەردىڭ قولىن كەسۋ، وتىرىك كۋاعا وتىرعانداردىڭ ءتىلىن كەسۋ ياكي اۋزىن قارۋ، زيناقورلىق، ءبىرەۋدىڭ ارىن تاپتاۋ قىلمىستارىنا كەسەك اتۋ نەمەسە ءۇستىنەن قوي ءورگىزۋ، باسقا ەلدىڭ، بوتەن رۋدىڭ ار –نامىسىن تاپتاعانداردى قولىن بايلاپ قارا ەسەككە تەرىس ءمىنگىزۋ، ايەل بولسا شاشىن كەسىپ تالاق ەتۋ، وتاۋىن ەلدەن بولەك جىراققا تىككىزۋ ، ىرعاققا وتىرعىزۋ ، كيىزگە وراپ تاۋدان دومالاتۋ، قىرىق شەلەك سۋمەن سوعۋ سىندى قورقىنىشتى جازالار قولدانىلعانى باياندالادى. بۇل جازالار قازاقتا بۇرىنعى تايپالىق داۋىرگە تاۋەلدى بولسا، كەي جازا تۇرلەرى قوعامدىق وزگەرىسكە ءتۇسىپ«ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى»، «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»سىندى قازاقى زاڭدارىندا ءوز زامانىنا ىلايىق بەلەڭ بەرگەن تۇستارىدا بولعان.
- v4 N' q6 O3 b' p2 K/ G  C+ j
        قازىرگى قايسى ەلدىڭ زاڭى بولسىن ەجەلدەن ادامزاتقا ورتاق زاڭ جارلىقتار ۇزاق تاريحي بارىستى باستان كەشىرگەن، ءىس جۇزىندىك قولدانۋدا كوپتەگەن وزگەرىستەرگە ۇشىراپ، بىرتە- بىرتە دامىپ قالىپتاسۋ ارقىلى جاڭالانىپ قوعامدىق وزگەرىسكە سايكەسىپ وتىرعان زاڭ- ەرەجە بولماق. ءتۇپ تامىرى ىقىلىمنان باستاۋ العان زاڭ جانە زاڭ مادەنيەتى ادامزاتتىڭ زاڭنىڭ تەگىن، ءمانىن، رولىن، كۇشىن تۇسىنگەندىكتەن بىرتە- بىرتە وزگەرىس جاساپ، كەمەل زاڭ-ەرەجە تۇرعىزىپ، قوعام تۇزەۋگە قولدانىپ، ادامزات دانالىعىن كورسەتتى. سوندىقتان ەجەلدەن جالعاسىم تاپقان، تاريحي داعدىلى ادامزاتقا ورتاق قۇن كوزقاراسىنا باپ كەلەتىن، زاڭ- ەرەجە جازا تۇرلەرى دە قازىرگى قولدانىپ وتىرعان ادامزاتقا تيسەلى ءار ەلدىڭ زاڭدارىدا ءتۇسىن وزگەرتىپ ءبىر قىرىنان كورىنىس تاپقان.  بۇل استە كونەنى كوشرۋ گە، كونەگە ەلىكتەۋگە جاتپاستان، ءدانىن الىپ قاۋىزىن تاستاۋ سىندى رەفورما ءپىرنىسىبى ەسەپتەلمەك. ال ەندى قازاقتىڭ زاڭ- ەرەجەلەرى جونىندە توقتالايىق:
3 Z; y$ |! G. ]+ z: c- m
1. قازاقتىڭ جەتى جارعىسى
- F7 Z. Z% H& ~2 I) A; a6 S3 `9 e
   ءۇش جۇزدىڭ ءيگى جاقسىلارىن شاقىرىپ، بۇرىنان كەلە جاتقان جەتى جارعىعا وزگەرىس ەنگىزەمىز  دەپ ۇلكەن كەڭەس قۇرىپ«جەتى جارعى»عا وزگەرىس ەنگىزىپ،  زاڭ- جارعىمىز وتە ءادىل، تەڭ، حالىققا ۇنامدى بولاتىن بولدى دەپ «جەتى جارعى»نى جوندەپتى. سودان ارعى اتامنان ۇيرەنگەنىم ەدى دەيدىءسوزىن ءشۇ دەگەندە وسىلاي باستاعان اۋىلدىڭ قازىلى قارتى ومار ءابىلقازى ۇلى قاريا سەكسەننىڭ سەڭگىرىندە وتىرىپ بىلاي ولەڭدەتە زاۋلايدى. (قاريانىڭ ءتول سوزىنە قۇرمەت ەتىلدى)
, o: W( i  J) e" v% a5 e' T  j- {

ءبىرىنشى" N  \4 l, @9 X! B+ M" U2 S
ادام قۇنى جارعى


3 f/ c  x# I. I$ S& x( z

; k; s3 k6 l; P& v9 S6 r% D
ءبىتىم جولى ارىسى قالماقپەنەن،

. v0 v6 f% }4 U+ ~/ I0 V4 Q5 ^
اتام قازاق بۇل جولدى تالداپ كەلگەن.
- S: ~; n, s& I1 R$ G0 t- E2 k% ]' D
ويلانىپ-اپ، ەرەجە شىعارىپتى،
+ ~1 R& ~6 s+ m3 b' p
جان-جاقتىلى بايسالدى سالماقپەنەن.
( I4 @+ \* W0 r4 n: n
قۇن زاڭىن بۇرىنعىدان جەڭىلدەتىپ،

; Q+ j3 z; r6 M
تارماقتاپ، جىككە ءبولىپ تالداپ كورگەن.
& @& B2 Z! R( K' I# \6 \
وسىنى حالىققا ارناپ جازعان ەكەن،
4 j0 z6 u2 c( c( u4 @1 ?; j
وسىنداي قىسىلتاياڭ زارداپپەنەن.
3 R3 g2 B, {3 J( a
تاعاناق، تۇرىمتايداي كەڭەس بولسىن،
7 ]6 x' w+ @' P  |" Q4 D1 \
ءبىر ولشەپ، ءبىر قيارلىق جاڭىلمايتىن،

: N4 L: Q0 i& i# E
جەتكەن بيلىك جەتى بيگە بارىلمايتىن.

* V# T$ c/ H1 b  d- r( T/ p
.................................،

. p' W0 i, q$ l: n4 y4 B* ~% {
جانە بولماس ءولىم دەسە نانىلمايتىن،

  A. u3 D) a" i7 p9 D/ H
جاۋىنا كۇشى جەتسە جالىنبايتىن.

. ?4 t* L3 o- }4 n( ?5 A% X# d6 D
بۇرىنعى ەسكى جورا كۇشىنەن قاپ،

5 \6 C+ E* @! f. E( z9 S
قانعا جان بولسىن دەپتى الىنبايتىن.

9 Z& E2 O  k% Z3 _% M" E
ەل قۇپتاپ ءبىتىم جولى وسى دەپتى،
, K) _4 b: I' z* s( p8 @+ w! d5 t
بۇل مەزگىل بوپتى دەپتى تابىلمايتىن.
& A' u6 L% ^/ Q2 |) D
شىندىققا ەكى جاقتى بولۋ كەرەك،

! d3 G9 J0 C0 U! e5 C0 y! A# `
راسقا وتىرىك جالا تاڭىلمايتىن.
) u6 `' l  `# J% f7 G2 U
مايداندا ولگەن ەرگە ءبىر ءجۇز بەستى،
; U, F* t6 f9 \, B
بۇرىنعى بۇل جوراسى قالسىن دەپتى.
+ R8 y2 l8 J$ X6 B/ z! ~8 h
ارالاس وقىستا ولگەن ەكى جاقتىڭ،
9 j$ p. }. @: j7 Q+ X
ادامى تۇگەل قۇنسىز بولسىن دەپتى.

( A. l+ b# H4 N7 a$ b; R
تورەگە قاراشادان قوس قۇن بەرگەن،
3 `4 B2 Q6 i' r
مىسالعا اپ، ءار نەلەردەن وتكەندەردەن.
! U9 {, L7 j2 S" \' F
بەكپەن بايعا جارلىدان ەكى قۇن اپ،
% u! Z  f) [: K' \) Y0 w
شىداماي تالاي ادام بوسقىن كورگەن.
/ @# a+ F% m" E' m# l. ]# y/ e
قاي مۇشە زاقىمدالسا جوعارعىداي،
8 T; {% A% C) B- {
ناقتى تولەم سولاي بولسىن دەگەن.
. E3 v+ F+ y# D9 _' U
بارىنە سالىستىما قۇن تولەسىن،

  Z9 c- A# g7 K) L7 b& B: j
سىنعان اياق قول مەنەن شىققان كوزبەن.

, _. W5 v- U- S% z8 J
وسىنداي ەرەجە قىپ ۇسىنىپتى،
$ n+ r9 _6 c+ r9 e2 A  F' u
جاۋىڭدى كوندىرۋگە ۇمتىلىپتى.
# M' c; Z' o) \4 Z
بۇل جارعىنىڭ اتقارلۋىندا، كەزىندەگى قازاق حاندىقتارى تۇسىندا، ەل-ءىشى سىرتىنداعى ءىرى ءھام ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشەتىن تۇراقتى جۇيە- قازاقتىڭ ءبيلەر كەڭەسى بولعاندىعىن كورسەتەدى. سونداياق ازاماتتىق داۋ شارلاردى بيلەر سوتىندا شەشسە، سىرتقى دەپولوماتيالىق ىستەرگە بيلەرمەن جىراۋ، شەشەندەر قاتىناسىپ بىرلىككە كەلۋ، ادامزاتتىق ورتاقتىققا، ىنتىماققا  شاقىرۋ ىستەرىندە ۇستاعان. وسى جەرتى جارعىنىڭ مازمۇنىندا حاندىق ءتۇزىمنىڭ بارلىق بيلىگى نەگىزىنەن حالىققا ءتان ەكەندىگىن، ءبي كەڭەسىنىڭ حالىق مۇدەسى ۇستىنە قۇرىلعاتىندىعىن، ءار قايسى بيلەردى شاقىرىپ كەڭەس وتكىزىپ كەڭەسپەن پىشەتىن، كەڭەسپەن شەشەتىن وي، ماقساتتى ورتاقتىققا كەلتىرىپ حاندىقتى بەكەمدەيتىن ءتۇزىم ەكەندىگىن بىلدىرەدى. سونداياق ۇستەمدىك جۇرگىزۋشىنىڭ حالىققا ۇستەمدىك جۇرگىزۋ پورماسىمەن ۇستەمدىك ءجۇرگىزۋ ءپىرنىسىبىن جۇزەگە اسۋىنىڭ جيىنتىعىنا قاراتىلعان.
7 R6 r  q; |0 E4 g3 A# A; c
     بۇل جارعىنىڭ نەگىزگى مىندەتى،  ماقساتى ايقىن ايتىلعان. قىلمىستىلاردى جازالاۋ، قوعامدى وڭاۋ،  حالىقتى قورعاۋ تۇپكىلىكتى ءتۇيىن ەتىلىپ، سول كەزدەگى قىلمىستىلارعا سوققى بەرۋ، ناقتىلى تاجىيربەلەرمەن، ءىس جۇزىندىك جاعدايعا سايكەستىرىلگەن. مىندەتى- حاندىق قۇرىلىم اماندىعىن قورعاۋ،حان، تورە، ءبي مەن قاراپايىم حالىقتىڭ تەپە-تەڭ ەكەندىگىن ايقارا اتاپ كورسەتىپ،  بۇقارالىق تەپە-تەڭدىگىن، ازاماتتاردىڭ جەكە مەنشىك مۇدەسىن، باس اماندىعىن، ادامدىق ۇقىعىن، قوعام ءتارتىبىن قورعاۋدى باستى ماقسات ەتكەن. ءپىرنىسىبى- جازانىڭ اۋىر- جەڭىلدىلىگى،قىلمىسكەردىڭ وتكىزگەن قىلمىسىنا قاراي ۇستىنە الاتىن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ پارىقتى ەتىپ قارالاتىندىعى كورسەتلۋىندە تۇر. ەندەشە قازاقتىڭ سول كەزدەگى جەتى جارعىسى بويىنشا قىلمىس  جازاسىن تومەندە ايتىپ وتۋگە تۋرا كەلەدى.

7 A  ]  L" C: S
ۇستەمدىك قۇرىلىم: تاعاناق كەڭەس جانە تۇرىمتاي كەڭەس. تاعاناق كەڭەس- كولەمى ۇلكەن، ادام سانى مول، حان، سولتاندار (توبە بيلەر)، بيلەر، قول باسشىلار، باتىرلار جىراۋلار قاتىناساتىن ءماجىلىس. تۇرمتاي كەڭەس- بيلەر، شورالار، تولەنگىت قول باسى جىراۋلار قاتىناساتىن ادام سانى شامالى كەڭەس نەمەسە بيلەر ۇستەمدىك ەتكەن كولەم ىشىندەگى كەڭەستەردىدە سولاي اتاعان. مىنە وسى كەڭەستەر ارقىلى قىلمىس ىستەرى قۋزالىپ، سوتقا تارتىلسا رۋلار اراسىنداعى ۇلكەن داۋلاردا شيلەنىسۋىنە قاراي وسى كەڭەسكە اپارىلىپ شەشىم تاپقان.
; t# `% e$ Z" o' S- H
      جازا- قازاق زاڭى بويىنشا بيلەر سوتى ءجۇرگىزىلىپ جارعى بويىنشا، قىلمىس وتكىزگەندەرگە قىلمىسىنىڭ اۋىر- جەڭىلدىگىنە قاراي دالالىق ءداستۇردىڭ كوشى-قون مەزگىلىنىڭ تيىمدى ۋاقىتىنان پايدالانىپ  قىلمىستىلاردى جازاعا تارتقان.  جازا ءوز ىشىنەن باسى كەتۋ جازاسى، مالى كەتۋ جازاسى، ايىپتاۋ جازاسى  دەپ بولىنگەن.
9 {1 D% y9 n9 _" O1 J
باسى كەتۋ جازاسى- جان الۋ جازاسى، حان تالاق جازاسى،  قاراقاسقا جازاسى، قۋعىن-سۇرگىن جازاسى دەپ بولىنگەن.
9 r: U- I/ q+ l" X) d
مالى كەتۋ جازاسى-حان تالاۋ جازاسى، قۇن تولەۋ جازاسى.
! p$ x. \1 a- ~8 h# D+ h! n' h
ايىپتاۋ جازاسى- ارتىنان توپىراق شاشۋ جازاسى، ايىپ تولەۋ جازاسى، اياققا جىعىلۋ جازاسى ت.ب  سىندى جازالار بولعان.
& o; a7 P4 h( F; p# c
جان الۋ جازاسى- جەتى جاعى بويىنشا ۇلكەن جازا دەپ قارالىپ، قازاققا جاۋ كوزدى بولىپ قازاقتى ساتقاندارعا، جاۋعا دەرەك جەتكىزىپ ەلدە قىرعىن تۋدىرعانداردى، اۋىر كۇنالى بولىپ توپ جاندى قىرعاندارعا جان الۋ جازاسى بۇيىرىلعان. سوندىقتان قازاق اراسىندا «جانىمدى الاسىڭبا»دەيتىن بىرىككەن اتاۋ ءسوز كەزدەسەدى.
7 O& C6 w" A. m9 [. O; ?9 @8 j5 {
حان تالاق جازاسى- قازاق زاڭىندا حان قاتىگەز، جەمقور، قىتىمىر، ادىلەتسىز بولسا، حاندى وتىرعان جەرىندە جالعىز ءۇي قالدىرىپ، ەل- جۇرتى باسقا وڭىرگە كوشىپ ورنالاۋدى ايتادى. بۇعان شىداماعان حان وزىنە قول سالادى نەمەسە باسقا ەلگە بارىپ پانالايدى.

" B* a, M3 f% P6 p
قارا قاسقا جازاسى-  ساتقىندىق قىلعان، اۋىر كۇنا وتكىزگەن، رۋلار ورتاسىندا قىرعىن شىعارعان قىلمىسى ەداۋىر اۋىر دەلىنگەن ادامدارعا قارا قاسقا جازاسى بەرىلگەن. بۇل شاشىن الىپ، قۇيقاسىنءتىلىپ، قارا كۇيە جاعىپ، تونىن تەرىس كيگىزىپ اۋىلدان قۋعىنداۋدى كورسەتەدى.
- S( J$ n+ i3 _. }$ I7 O
قۋعىن سۇرگىن جازاسى-  ادامدىق ارعا ۇياتقا بەت كەلمەيتىن قىلمىس وتكىزگەن، رۋلىق اتاق- ابىرويعا ۇلكەن داق تۇسەتىن قىلمىس تۋدىرعانداردى توپىراق شاشىپ، اۋىلدان قۋعىن جاساپ قۋالايدى. بۇندا جۇيرىك اتقا ءمىندىرىپ، قولىنا قارۋ ۇستاتىپ، ارتىنان جىگىتتەردى قۋالاتىپ جانىنا زامىن جاساۋعا وقتالادى. ەگەر قىلمىستى جەتكىزبەي كەتسە باسقا ەلگە سىڭىپ امان-قالادى. ءالحيسا قۋعىن تۇسىكەندە قۋعىنشىلار اتىپ تاستاسا سول جەردە كومىلىپ ءبىر جايلى ەتىلەدى.

' x& K& Y( @1 f% z6 d( W9 K6 i
حان تالاۋ جازاسى- قازاق سالتىندا حالقىنىڭ قالاۋىنان شىقپاعان، سالت-داستۇرگە قيانات جاساعان، اۋىل قازىلى قارتتارى ەسكەرتۋ بەرسەدە تۇزەتپەگەن ادامدىق ار، نامىستان شەتتەگەن بيلەردى بار مالىن تىگەرگە تۇياق قالدىرماي تالاپ الۋ جازاسى اتقارىلعان. ءبىراق قازاق «حانىن» تالاۋ ءىس جۇزىندە كەزدەسپەگەن جاعداي. حان تالاۋدى اۋىلدىڭ يگى جاقسىلارى باتالاسىپ جۇرگىزەتىن زاڭدى قيمىلى. ول ءار كىمنىڭ ءوز ەركى بويىنشا كۇش كورسەتۋ قيمىلى ەمەس،  قايتا، ەل اعالارىنىڭ ورتاقتىققا كەلىپ اتقاراتىن زاڭدى قيمىلى ەسەپتەلەدى.

6 m  S2 g7 w' T9 {
توپىراق شاشۋ جازاسى- ءوز كىناسىن موينىنا الماعان، تولىق قىلمىس قالىپتاستىرماعان، ءوزى كىنالى بولا تۇرا جۇرتىنا كەكتەنىپ، رۋلى ەلدى كىنالاپ تا-كەكىلىن كەسىسىپ كەتىپ بارا جاتقان ەلەمەتتەرگە حالىق قارعىس جاۋدىرىپ ارتىنان توپىراق شاشۋ سىندى زاڭدى قيمىلى.

; ^% Y) `, j: X1 k" b# b1 J
ايىپ تولەۋ جازاسى-  قازاقتىڭ سالت-داستۇر، مۇرالىنا، ادامدىق ارعا  قىيانات بولعان، كىشى-كىرىم جاڭجال تۋدىرعان، سي-سيپاتقا كەسە كولدەنەڭ داۋ تۋدىرعان قىلمىسقا جاتپايتىن ىنتىماققا، بەرەكە- بىرلىككە ىقپالى بولاتىن ارەكەت وتكىزگەن كىسىلەردى اۋىل اقساقالدارى مەن بيلەرى ايتىپ تولەۋگە بۇيىرادى. جاۋاپكەر ەكى ەتپەي اتقاراتىن زاڭدى شارۋا.
2 X9 d0 |- m6 d% F) P
اياققا جىعىلۋ جازاسى- جاسى كىشى ادامدار ۇلكەندەر الدىندا ۇياتقا قالسا، ادامدىق ارىنا سۇعاناقتىق جاساپ تىلدەسە، قۇپيالىعىن شاشىپ وسەكتەسە ۇلكەندەر الدىنا بارىپ تىزەرلەپ وتىرىپ قالپاعىن الدىنا تاستاپ قاتەلىگىن مويىنداپ كەشىرىم سۇراۋ قيمىلى بولىپ سانالادى.
/ A) _, M; A9 @8 k

ەكىنشى7 M0 d( V  V: q* E% J# C$ u
جەسىر داۋى جارعى

1 j# d+ {! s" h& f. V

, ^* X$ O2 m$ ~+ W" [
بىرەۋلەر، بىرەۋلەردىڭ قىزىن السا،
' }; _- V* U8 z  K+ A* ]# `1 r4 L2 V' v
ياكي تارتىپ، نەمەسە بۇزىپ السا،
4 V8 @1 I5 j% x$ F3 ?+ g
وندايدا سول ورىنعا قىز تولەسىن،

4 h4 a$ `$ n7 G: l
دەپ ۇيعاردى كۇشىنەن بۇنى قالسىن.

% m  b4 z! M( _, L7 m
سوندىقتان ايىپ بەرسىن اتاسىنا،

# y5 s5 ^+ n+ r& F! J" F6 a# P
ءوزىنىڭ مويىنداسىن قاتاسىن دا.

% {+ [, n3 b) g6 i4 x# I
جول اشىپ ىنتىماقپەن تاتۋلىققا،
% W: v7 y2 g+ B  t1 e1 ]8 g
ىقىلاس قول جەتكىزسىن باتاسىنا.

3 F, R8 {2 U4 A# [- F
ەگەردە قىزى قاشسا ەرىكتى بوپ،

, o) d5 S8 D6 V$ `  L' D* N* w3 @
قىزبەن جىگىت ۇلاسسا كەلىستى بوپ.
9 G9 o. R; E6 u3 ~
تاتۋلاسىپ مالمەنەن ءبىتىم بولسىن،
( O/ j  V. X9 E
ەنجارلاسىپ قايتەدى كەرىلدەسىپ.
) ]: F2 j0 m3 M
وسىنداي ايتىپ كەلىپ؛

) i4 e8 g* A* w# w. z0 A
- «نەكە تۋرالى»دەپ قويىپ بىلاي دەيدى:
- m' `& b; N& P
بىرەۋدىڭ بىرەۋ بۇزسا نەكەلىسىن،

/ d1 B/ D; I( V/ p; L
كىم قولدايدى بۇزىقتىڭ بەكەر ءىسىن.
$ ]- z" r, U8 w9 e" u. K0 z
ەتپەسىن جالامەنەن بوسقا ءزابىر،

1 F- Q, `+ p! m/ `/ \
بىرەۋدىڭ ەلىكتەگەن وسەگى ءۇشىن.

9 ?2 A0 J* S9 V% j9 m, t
اۋىر ءىس بۇل تۋرالى كەلگەن بولسا،
4 Q# k6 J0 b9 |& O: V8 [
ارادا سەنىمسىزدىك تەرگەۋ بولسا.
' B# i  c& L' K; A: S
ءوشى جوق، ەسى دۇرىس مۇشەسى ساۋ،

( G# z+ _: p4 e& y! [
ءۇش ادام ەڭ كەمىندە كورگەن بولسا.

5 {- M, \3 W7 {0 z3 k/ o
سوعىلسىن قىرىق قامشى ازاماتقا،

0 n5 ?1 Z4 N: d+ ~" V3 i/ H7 U% D
جول بەرمەۋ قاتاڭ ءتارتىپ جامان اتقا.
/ I/ Q& x6 Y" u, q
ءجۇز قامشى بۇرىنعىداي ۇرىلماسىن،

0 P- p. e+ v2 T7 w, k0 N
وسىنى ۇقتىرعان ءجون جاماعاتقا.
' R7 K7 q" v( N' _& ], H& ?- w6 |4 @# [: f
بەرىلسىن وسى جازا جالعانشىعا،

9 f; @% o/ l0 J5 z' r; t- Y
وتىرىك ەر، ايەلگە جالا جاپسا.
: t$ E1 g1 _" k* c
بارىنە شىندىقپەنەن دالەل كەرەك،
8 e# t  B) {; ^* Z6 d5 u
جالعان ءىس -جازىم ەگەر ارالاسسا.
- `3 x  X7 w: t& j9 C! Y. D
ەگەردە ايەلدى ەرى تالاق ەتسە،
+ R$ c1 i  \; e- L4 ]; _
بۇرىنعى نەكە كۇشتەن قالات دەسە.

& |2 t3 I+ F3 _  D: N
اقىل ايتىپ كوندىرىپ قوسۋ كەرەك،
! K! q7 D$ P6 ^/ r* {3 M7 q4 Y
ءوزى كونىپ، قالايىق الات دەسە.

  S: C2 f0 \: s: @" u) Q+ J
بۇرىن بىرەۋ ايەلدى الاتۇعىن،
, Q" r% f/ ~4 }' ?) J9 f
ايەلدەر ىقتيارسىز باراتۇعىن،

1 f" \$ B5 u0 H- J: y, G! {  K4 s$ h
ول ادامعا تالاق ەتىپ شىعارتقىزىپ،

  h  Q4 Z& B: y0 W& k
نەكە قىپ شىعىپ الاتۇعىن.

8 D; q4 A+ V# r$ S
بۇنىڭ ءبارى كۇشىنەن قالدىرىلسىن،
; Q: A5 g; U; N0 l* Q1 D$ ^
بولماس ءىستى ەش قۇنسىز تاعاتۇعىن.
# }! i$ k) F. E
كۇشتى بولسا داۋكەرى السىزدەردىڭ،
8 Y1 @5 m% w7 V5 ]7 x  p3 J
اياق-قولىن تۇگەلدەي شاعاتۇعىن.

' f/ `  Y" F2 h
ايەلگە قىرىق شەلەك سۋ تاسىتىپ،

8 `" m' e7 x  p' ^
بۇىنداعى كۇناعا جازاتۇعىن.
7 s% C' E: v% x1 I& o
شىن بولسا ەگەر شىقپاسىن،

9 y: L5 Y1 V; e) Y! \
ۇقتىرىلسىن بۇيرىق قىپ سول ءبىر ەرگە،

$ x7 z; c* j: ?  C  |
ناپسىدەن ازعان، وبال جوق قياناتكەر،
8 }- d0 _7 b  Y$ z. w$ u' |
وسىنداي قاتاڭ ۇستا  ەرىك بەرمە.
8 I6 n! T0 P: ^6 _3 B5 U1 D
بۇندا سول مەزگىلدىڭ وزىندە قازاق زاڭىنىڭ نەكە تۋرالى ەر، ايەل تەپە تەڭ ەكەندىگىن اتاپ كورسەتىپ، ەر، ايەل نەكە ەركىندىگىنە زاڭسىز  قول سۇقپاۋ مەن قول سۇعۋ قىلمىس ەكەندىگىن اتاپ كورسەتسە، ءۇشىنشى جاق كيلىگۋ نەكەلىلەردىڭ ءوز بيلىگى وزىندە بولۋ ءپىرنىسىبىنە قايشىلىق جاساپ، باۋراپ الىپ زورلاۋمەن قالىپتاسقان نەكە، نەكەدەن اجىراسۋ بوستاندىعىنا كيلىكپەۋ جانە بىرەۋدىڭ وت باسىنا كيلگىپ زيناقورلىق ىستەيتىن جات قىلىقتاردى شەكتەۋ سىندى ماسەلەلەر مەڭزەلىپ وتىر.
! [& j9 R0 M, _

ءۇشىنشى4 r( Z4 u6 _" n+ I
جەر داۋى جارعى

, T, ?$ R) }' i, Y7 k6 O1 {: g

: z8 X/ L: l6 Z1 D
جارلىقتىڭ ءۇشىنشىسى جەر تۋرالى،
* L7 i) i( \, n: L$ m
جەر ءۇشىن قان توگىسكەن ەر تۇرادى.

7 G* _+ ?, g8 }; P. @! O
جوق ەكەن ەلدە ەرەجە بۇدان بۇرىن،

0 |) H- i5 q+ z2 q: I
مولشەرلەپ ايىراتىن ءجون تۋرالى.

+ C# ^1 u$ y" A9 n. |$ j
سوندىقتان بىلايشا دەپ جارلىق ايتقان،

) l5 P" Y2 @  \- E
جول ەمەس، ءدالىن ايتپاي وسەك ايتقان،

6 a. o8 ]# m+ k0 b% Q
كىم بۇرىن يەلەنىپ ەڭبەك ەتسە،
; S  \3 M8 g* |
جەر سونىكى بولسىن دەپ كەسىم ايتقان.

; a& T8 S! Q, C* D
جەردىڭ ءشوبى، سۋاتى ءاز كوپتىكى،

5 r1 t* h$ o# @" r
ءورىستىڭ قۇنارلىعى بار جوقتىعى،
4 }1 M1 X" E- a& Y; K& |
قىسپەنەن جازدا قانشا مال اسىراسا،

: b0 X9 i; V3 i4 I) c
وسىعان كارىپ بولۋ بار سەپتىگى.

5 o7 k$ m& G- a6 D: P  `; \
قانشا مالدى شىعارسا قىستان باعىپ،

% s) ?/ `( ^8 F, C# g
قۇن تولەسىن قايتارىپ بۇعان شاعىپ.
9 j% ~! i$ J. ?; [, Q. V) a* `- @
كوكىرەككە قونىمدى پىكىر ايتسا،

7 S( y: {0 S- X& k( |! J2 P
توقتاماسىن قالايىق بۇعان ناعىپ.
/ @, P1 y) A  m8 t- v3 [4 h
ۇلى تاۋ، ۇلى داريا، اعىندى وزەن،

( o4 L7 Q% r( N
نەمەسە اسقار تاۋدان اسقان كەزەڭ،

, V! U' L3 g: R9 X- R3 F
جاڭعىز اياق داڭعىل جول جۇرتقا ايگىلى،
0 @, p% }9 C: m" t$ r$ w
وسىلار جەر ءبولىگى بولسىن دەگەن.
. @) X  o0 s& l) W
ەكى جاق اقىلداسىپ بىرلىككە كەپ،

) q' I% q) P8 l# t$ I- U, w# P$ F
ونان سوڭ مەكەن قىلىپ قونسىن دەگەن.
# X. @- Q( ]# ]
بۇندا، جەر، سۋ، ورمان-توعاي، جايىلىم ،كەن، ازاماتتىق،  تەريتوريا، كەلىسىم (توقتام) سىندى زاڭدار مازمۇنىن تولىق قامتىپ ايتادىدا، ونىڭ مەنشىك ۇقىعى تۇگەلدەي سول وڭىردەگى ۇزاق ۋاقىت پايدالانىپ كەلگەن حالىق –بۇقاراسىنىڭ مەنشىگىندە بولاتىندىعىن كەسەتەدى. دەسەدە بىرەۋدىڭ مەنشىگىندەگى جەرلەردى باسقا پايدالانۋعا تۋرا كەلسە جەردى ىستەتۋگە الۋ، جەرگە اقى بەرۋ،  جەر بايلىعىن قورعاۋ، جەردى ساناققا الۋ، كەلىسىم ارقىلى اقىلى پايدالانۋدى مەڭزەسە، ازاماتتاردىڭ قاي قايسىدا جەتى جارعىدان يگىلىكتەنەتىندىگىن، جارعىداعى بەلگىلەمەلەردى اتقارۋ كەرەك ەكندىگىن ءداپ باسىپ ايتادى.  تەريتوريا جونىندە ۇلى تاۋ، ۇلى داريا، اعىندى وزەن شەك-شەگەرا بەلگىسى بولاتىندىعىن، ول حاندىقتىڭ باسقارۋىنداعى جەر ەكندىگىن حالىق- بۇقاراسىنىڭ بۇنى ءبىلۋ، قورعاۋعا بورىشتى ەكەندىگىن بەلگىلەيدى.
; {  K- k9 W& `9 t# u
ءتورتىنشى
* K) S0 A' y0 Y% C6 g( p  A* `ۇرلىق تۋرالى جارعى

( F# l& Q- ^" N8 J$ i1 n4 e3 A
8 Z* U0 D: ]# c
بۇرىن مۇبادا،  بىرەۋلەر ۇرلىق قىلسا،

" d$ h0 [" |! H  Z! J1 h* S
نەمەسە تارتىپ الىپ زورلىق قىلسا.
' [4 s. m. h- t! V) v
بارعان اياق، ۇستاعان قولىن كەسىپ،

8 @1 `- w* ^/ N3 `5 ~: ~9 B
اياماي قىيناۋ بەرگەن مۇيىن قىلسا.

. L4 d' J: M% Q* Z! p. |3 h
كۇشىنەن مىنا بيلىك قالسىن دەدى،
" G! S+ N+ S$ b  V
مۇشەسىن ادامزاتتىڭ زاقىمداماي،
" Z* X( k3 q7 Q! G; J0 f
تولەمىن ايىپپەنەن السىن دەدى.

. O6 Y3 _  @/ p
ويتكەنى ۇرلانعانى مال ەمەسپە،

" V/ q  l7 O0 q; l) E
قىلمىسى ۇرلاۋشىنىڭ بار ەمەسپە.
( A* N/ t# I2 l9 ^4 M
اق مالىن ارتىعىمەن الىپ بەرسە،

$ k8 C$ s) N$ O' h
وسى وكىم ويلاساڭىز ءدال ەمەسپە.

5 H# D% m( X8 Y5 t$ a  [6 c  v! {) T$ s
تارتىپ تالاپ العانى راس بولسا،
; C  L( b% S9 Q1 z; T
وعان قىرىق قامشىسى بار ەمەسپە.
% d- _9 M4 w- R) C& v% a
قىلمىستى ىستەردە جابىرلەۋ، قورلاۋ، ۇرۋ، دەنە مۇشەسىن زاقىمداۋ سىندى جارعىعا تۋرا كەلمەيتىن قىلمىستى ارەكەتتەردى شەكتەپ، ازاماتتىق ارىز-شاعىم ىستەرىن تۋدىرماۋدى، زور قىلمىس تۋدىرماۋدىڭ الدىن الۋدى، ەگەر قىلمىس تۋدىرعان بولسا جارعى بويىنشا قىلمىسقا تارتىلاتىندىعى مەڭزەلەدى.
  ^6 s9 D9 a& K9 |

بەسىنشى; T. E3 X8 J+ @* V9 V  G- X. m
بارىمتا تۋرالى جارعى

; j1 P: D% Q, }# K3 }; h
4 z" f$ j0 a* @- u4 R0 k3 O
بىرەۋدىڭ مالىن السا بارىمتالاپ،
# S8 ~$ N* {" g' C4 C6 E+ A
جۇمىسى تۋرا بولسا بارىنشا ناق.
) t! ^3 a! @4 P' z
ىڭعايمەن توقتام ايتىپ تۇزەتكەن ءجون،
) q( V) }# x# O0 K( g1 j
جۇيەسى كىم تالاسار تابىلسا ناق.

: z" o: j5 H" _! l' P% J
بارىمتا الار ءبىتىم الال مالدان،

& a, r7 ]& z. i" X% A1 ~: n- y- U
كەلمەس-اۋ دەپ ويلانسىن زالال مالدان.
" n( d. |* I) R* r
جالعان بولسا سەبەپسىز ودا ۇرلىق،

6 W6 Q1 }8 k/ V: t- `
ءوز وبالى وزىنە اراندالعان.

. d& b5 c6 Y  o' X+ m
بىرەۋگە سۇعاناقتىق ىستەمەۋ، ونىڭ مال مۇلكىنە قول سۇقپاۋ، جەكە باستىق مۇدەگە قيعاش كەلمەۋ كەرەك ەكەندىگىن دارىپتەپ قانا  قالماستان، جەكە باستىق ۇقىعىنا قول سۇعۋ، مالىن تالاپ الۋ جارعى بويىنشا ۇرلىق قىلمىسى بولاتىندىعىن اشالاپ ايتقان.
" {- M- a, ^$ Z4 X* B) {& q8 @" {+ p
التىنشى
  S2 E0 y7 E' Y( Y$ z- s/ ^& g/ Aكۋالىك تۋرالى جارعى
% P7 @7 L$ H' }0 `9 [

# }4 y. v8 g% l
حالىقتا ءاربىر ءتۇرلى داۋ بولادى،
: H% ?" Z7 x/ q- Z) X
شەشپەسە ونىڭ ءتۇبى جاۋ بولادى.

' d0 o& }0 j+ `& G" K3 g
ءار بىرەۋ ءوز ىستەرىن دۇرىس دەيدى،
9 O1 F% w3 ~  L5 ^- E1 R
تالاستان قانداي كىسى ساۋ قالادى.

0 D" M' `" z! _! `
تارازى -ءسوزدى ولشەيتىن شىندىق كەرەك،
  K) n: ?5 F& Z* m* I& K6 n
كەي داۋعا شەبەر كىسى ناق بولادى.

3 E% m6 x. X% \9 ?
كەزىندە ۇشىقتىرماي شەشپەگەن ءىس،
8 C# j4 [& O$ y( ]
ءۇيىلىپ بارا-بارا تاۋ بولادى.
9 ~  Q; d. F- |
ءبي كەرەك وسىلاردى شەشەتۇعىن،
/ u% Q# k$ `2 m4 m
تۋرالاپ ءادىل بيلىك ەتەتۇعىن.
* E# ^. A8 k2 E' S2 s
زۇلىمدىققا قول بەرىپ كەڭدىك ەتسەك،
& K* ]6 b+ @' i6 g- P. O9 C
كوزىنىڭ نوعالاسى وسەتۇعىن.

. x, d9 d) m2 F* x& e
ءزار جۇتقان، بىلە الماي بال جۇتتىم دەپ،
# z- H7 n) U( ^- m
قۇرساعىن بارا-بارا تەسەتۇعىن.
0 ]5 Z( v& j$ P8 Y. v* e
بىلەتىن ءاربىر ىسكە كۋا كەرەك،

: l, U. G7 S. e+ S; C" T' o( B
جالىنسىز داۋدىڭ وتى وشەتۇعىن.

' _: M5 G- s9 Q  r3 N+ B
بار ەكەن بۇدان بۇرىن جولسىز وكىم،
- b# P5 l: P6 E6 n/ w6 L" O
جالعان ايتسا ءتىل ۇشىن كەسەتۇعىن.

. ]9 B6 n' k7 a+ u5 Z
وتىرىك كوردىم دەسە كوزىن ويىپ،
: b2 I, o' B, e6 O
ءومىر بويى مۇگەدەك ەتەتۇعىن.
. Q+ f0 `: b; `) U- ^
الدىمەن بۇنى الىپ تاستاۋ كەرەك،

- Q) }1 p# q8 t) b9 ?5 f
حالىقتى شىندىق ىسكە باستاۋ كەرەك.
) _- x5 N! U' \9 B
ناق بولسىن، شىندىق بولسىن دالەلىمەن،
' r6 B' V; Y5 r5 T: w# z0 n: Q% l
ايتا بەرسە ءبىر ۇلكەن داستان كەرەك.

1 W4 `! l. J, _; ~1 {
جاۋاپكەر، داۋگەرمەنەن كۋاشىنىڭ،

' W: O7 j' r* P0 ?, \1 S
ءار ءسوزىن سالماقپەنەن راستاۋ كەرەك.

- U7 y- D5 U- \$ |3 D
جاۋاپكەر مالىن بەرسىن العان بولسا،
7 D  q6 b* J" O0 K  q/ H8 m
كۋاشى ايىپ تولەسىن جالعان بولسا.

$ _6 |) Q5 q1 r1 N1 j: s
بارلىعى مالمەن ءبىتىم تىندىم بولسىن،

3 J; w' D0 J. `& Y5 j3 T4 I
بۇيىرسىن كەشىرىمگە ازداۋ بولسا.

- n6 Z! a6 \6 K3 ?
قازاقتا«جەتپەگەن بيلىك جەتى ءبيدىڭ ەسىگىن اشتىرادى»دەيتىن ماتەل بار. سول بويىنشا بيلىك ايتۋدىڭ وزىنەدە اۋىر تالاپ قويا بىلگەن قازاق، بيلىك ايتۋ ءبي اتقاراتىن شارۋا بولىپ، داۋگەر بيلىككە رازى بولماسا، توبە بيگە ارىز ايتادى. توبە بيدىڭ وكىمىنە رازى بولماسا حانعا ءدات ايتۋ ارقىلى نەبىر داۋلاردى تارتىبىمەن شەشىپ قوعامنىڭ ورنىقتى، جاراسىمدى بولۋىنا ەڭبەك ەتكەن بيلىك قۇرىلىمىن ورناتقان. بۇل جارعىدا كۋالاندىرۋدىدا سول مەزگىلدىڭ وزىندە ماڭىزدى ورىنعا قويىپ، قىلمىستىڭ جاۋاپكەرى، داۋگەرى، كۋاگەرى سىندى زاڭدىق اتاۋدى ورناتقاندىعىن كورسەك، كۋاگەردىڭ وتىرىك ايعاق ايتۋىنىڭ وزىندە قىلمىس ساناعاندىعى كورسەتىلەدىدە، ەسكى زاڭعا وزگەرىس جاساعاندىعىنان دەرەك بەرەدى. بۇدان سىرت بۇندا جەمەنكەرلىك سىندى بۇرىس ءىستىلدىڭ زاڭعا قايشى ەكەندىگىن تانىپ جەتۋىندە تۇر. بۇندا تاعى تالاپكەر سول داۋمەن تىكەلەي مۇدە قاقتىعىسى بولۋ، وتىرىك بولماۋ شاعىمى ناقتىلى پاكتپەن ايتلۋ، جاۋاپكەر انىق بولۋ سىندى ماسەلە ءسوز بولادى.

. p$ a# r# i* l$ v6 b' m  {

جەتىنشى
/ Z* p6 j$ l- }1 G8 c. Hمال قۇنى جارعى

% V  Q- @7 _9 S/ n
) q* h/ C3 N7 |" j
جەتىنشى ءبىر تارماعى مالدىڭ قۇنى،
- K) a' E" ?, I
بارىنشا قاجەت ەتەر حالىق مۇنى.
  A' n+ ]' ]" j1 a: l5 ^
بۇعاندا نارىق كەسۋ تۋرا كەلدى،
% `$ q" x& w( ~7 d0 B" d/ a/ @5 g
ءدال ولسىز بولماعان سوڭ ءتىرشىلىگى.
8 o7 |" a8 @% o4 U4 z
جىلقى سيىر، تۇيەمەن ءىرى قارا،
* r- u3 x% n7 Z9 @( L& Y: O
باعاسى ءمان جاعىنان دارا-دارا.
$ M9 j( y* P$ q2 r7 j
بارلىعىنىڭ قۇندارى ۇقساس ەمەس،

# S8 G1 S/ v  P! _6 p
بىرەۋىنەن بىرەۋى الا.

! b* h0 H5 R; [$ ?" G5 k
باعالى ەل ىشىندە نارىق ولشەپ،
9 v8 B( o0 D( @/ a5 r- [# T" O
باعانى ەل ىشىندە كەستى جاڭا.
5 f$ q2 q& R9 t0 P( c, _
سۋجورعا ات، بايگەنىڭ تۇلپارلارى،

% b; N+ p" s5 J3 n1 u! ?
قۋسا جەتىپ قاشقان بولسا قۇتقارعاندار،

, V. d4 G( K& C. d5 x
بۇلاردىڭ ەڭ ۇزدىگى ءجۇز قوي بولسىن،
; ]6 `) [) b5 }2 E2 ?$ F
ءدال ەكەن دەپ قاۋىمدار تاڭىرقادى.

  T3 i; ~1 O4 u+ ~0 i
ساباز اتان، نار تۇيە بىردەي بولسىن،
1 `, J% w% W3 t6 P, A
بۇلارعا تەڭدەمەيىك ەش مالداردى،

: K$ v2 [# }+ r( w5 I
بۇلاردىڭ ءار بىرىنە جىيرما بەس قوي،
8 C. x4 c+ R5 d
جەر قايىعى قازىرگى جۇرت كولىگى.
+ N9 n% O1 w7 c$ p+ J
ۇنادى حالىققا ءدال بۇل كەلىسىم،

2 _: n8 C# x2 ~- u4 F3 n" ~
ءۇشىنشى توق قارامەن اتان وگىز،

7 f& z0 P6 \  v  X. D' s
بارلىعى ءبىراق قانا بولسىن ەگىز.

2 w, `9 J0 m/ C5 c$ b- F
باعاسى وسىلاردىڭ ون قوي بولسىن،

1 N9 _% Q# u8 \9 M0 ?
ءبىر بەستى ءۇشىن بەرىلسىن قويدان سەگىز.
9 T4 ]! m9 `: r( U
قارانىڭ ورتا ولشەمى بەستى بولسىن،
: ^. o3 u* Z  J" d/ F& D3 h2 w1 D
ۇساقتا توقتى مەنەن ەشكى بولسىن.
" m  Y1 W+ @' L2 A7 z
بارلىعى وسىلارعا سىندىرىلىپ،

8 ^$ r) P5 C8 X. ]( ]; \
ولشەمى بارلىعىنىڭ ەستە بولسىن.
1 h7 o0 D8 z) K
وسىمەن ەل ىشىندە ءبىتىم بولىپ،

" ]5 \: S! J' G
سىزىلعان توزبايتۇعىن كەسىم بولسىن.

7 P6 r5 K) |0 _, P. i
ءبىز ۇشىن وسىنشالىق باس قاتىرعان.

4 F+ _6 r& s. V  v, X
بۇرىنعىعا قالايشا وكپە بولسىن. دەپ اياقتاتى.

$ J6 C# n  I" a& i# K+ `$ m0 M8 e" K
سول مەزگىلدىڭ مال- مۇلىك قۇنى زاڭى بولىپ، سول كەزدەگى قۇن كوز قاراسى بويىنشا، قازاق حالقىنىڭ تاۋارلى وندىرىسىنىڭ كەسىمدى باعا ولشەمى بەكىتىلگەن. وسى ارقىلى قوعامدىق قايشىلىقتارمەن زاڭسىز ىستەردىڭ الدىن الۋدىڭ وزىندىك نەگىزىن تۇرعىزىپ مال مۇلىك قۇن ولشەمىن بىرلىككە كەلتىرگەن. ءبىر قىزىعى بۇل جارعى ولشەمى ەلىمىزدە كومىنالاسۋ جانە مالدى جەكەگە سىندىرىپ باعالاپ بەردە وسى ولشەم نەگىز ەتىلگەندىگى جالپىعا ايان. سونداياق قازىردە سولاي باعالانىپ قۇنىن جويماي كەلەدى.
5 A" Q# ~( [7 z5 L5 n$ ~
2. قازاقتىڭ جەتى جارعىنى اتقارۋ ەرەجەسى
' f5 S. F4 p# u3 W
قازاقتا تاۋكە حاننىڭ «كوكتوبەدە كۇندە كەڭەس»اتتى تاعاناق كەڭەسىندە ماقۇلدانعان «جەتى جارعى»نىڭ اتقارلۋى ءۇشىن كەيىنتىندە قازاق قاۋىمىندا «جەتى جارعى»نىڭ مازمۇنىنان مۇلدەم الشاقتاماي «جەتى جارعىنى» اتقارۋ ەرەجەلەرى بەلگىلەندى.  ەرەجە دەگەنىمىز- زاڭنىڭ ءار بابىن اتقارۋداعى ءار قيلى قيعىلىقتاررعا قاراتىلعان ولشەم بىرلىكتەر. جارعىنى جالپى بەتتىك قولداۋ، قورعاۋ، پارمەن ەتۋ دە قولداناتىن دايەك. سوندىقتان قازاق قاۋىمداستىعى «جەتى جارعىنى» ەرەجەمەن تولىقتاۋ ىستەرىنە ءسال قاراعان جوق. سول مەزگىلدەن كەيىن قوعامدىق جاعدايعا قاراي 74باپتان تۇراتىن رەسىمىي جازبا «بيلەر ەرەجەسى» مەن اباق كەرەيدىڭ«ءتورت ءبي-تورە زاڭ ەرەجەسىن» جاساپ، ءبىر جاپىراق ەلتىرى  داۋىنىنان، ەردىڭ قۇنىنا دەيىنگى داۋ –دامايدى ازاتتىق قارساڭىنا دەيىن قازاق قاۋىمى اۋىل اراسىندا بيلەر شەمىمىن وتكىزىپ شەشىپ كەلدى. بۇل ەرەجەلەردى بايانداۋدى دوعارا تۇرايىق. ۇيتكەنى قاتىستى مازمۇندارى قاتىستى ماتەريالداردا اعا بۋىن اعالاردىڭ كورسەتكەنىنى بويىنشا كورۋگە ابدەن بولادى.

  c! c# n/ ]6 `, H+ @2 ~% ]8 M
3. قازاقتىڭ زاڭ-جارعىعا قاتىستى بەلگىلەمەلەرى
: M' ]' g" }: F& F+ }
قازاقتىڭ زاڭ - جارعىسىنا قاتىستى بەلگىلەمەلەرى دەگەنىمىز- قازاق حالىقىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىندا ۇرپاق تاربيەلەپ وتىرعان ەسكەرتۋ بەرۋ ءتارتىبى بولىپ تابىلادى. ەندەشە ول قازاقتا ءۇش اۋىز سوزبەن ايتىلادى. ول بولسا- ۇيات بولادى، جامان بولادى، وبال بولادى دەيتىن ءۇش اۋىز ءسوزى بولماق. ۇيات بولادى- ادام بالاسىنىڭ جەكە باسىنا ساياتىن ۇقىىق مۇدەسىنە داق كەلتىرۋمەۋ ءتارتىبى. جامان بولادى- ادامكەرشىلىكپەن مۇرالعا ساي كەلمەيتىن قۇلىقتارمەن شۇعىلدانباۋ ءتارتىبى. وبال بولادى- تابيعات زاڭدىلىعىنا قيعاش نىسايلارمەن شۇعىلدانباۋ ءتارتىبى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان قازاق حالقى بالاقاتقا تولماعان ۇرپاقتارىنا قازاق زاڭ-جارلىقتارىن قاراپايىم تىلمەن تانىستىرىپ، زاڭ-جارلىقتاردى دايەكتى اتقارۋدا پارمەندى شارا قولدانعان «بالانى جاستان تاربيەلە»دەيتىن ماتەلمەن-اق،«ءۇش بولادى»بەلگىلەمەسىمەن مۇرالدى ۇرپاق جەتىستىرۋگە مۇمكىندىك جاساعان قاۋىم.
$ f: k7 G$ E* g) }
1). ۇيات بولادى
; }( O  T* ]- C! Q) |0 {: Z
بىرەۋدىڭ عايباتىن ايتپا ۇيات بولادى، وتىرىك ايتپا ۇيات بولادى، بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاما، وسەك تاسىما، ادام بالاسىنىڭ ايىبىن بەتىنە باسپا، ۇلكەنمەن جاعالاسپا  ۇيات بولادى ت.ب سىندى تەكتەۋ تارتىپتەرى ارقىلى ادامدىق-ار نامىسقا ساياتىن، قوعامدىق تىنىشتىققا، جاراسىمدىلىققا ىقپالى بولاتىن قۇلىقتاردان ۇرپاقتاردى ساقتاندىرىپ، قوعام اماندىعى سىندى ەرەجەلەردى اتقارادى.
! B, S8 V" K- E8 s+ z3 X' W) S" j
2). جامان بولادى

' l8 {% w7 u, f9 w" m' k- L
سۋعا سيمە جامان بولادى، سۋعا كىر سۋىن توكپە جامان بولادى، كۇلدى جولعا توكپە جامان بولادى، ءشوپتى جۇلما جامان بولادى، كۇنگە،ن ايعا قاراپ دارەت قىلما جامان بولادى، جالعىز اعاشتى قيما جامان بولادى، قۇس ۇياسىن بۇزبا جامان بولادى، قۇس جۇمىرتقاسىن شاقپا جامان بولادى، كوشكەندە جۇرتتى تازالاپ كەت جامان بولادى، توپىراق ۇيمە جامان بولادى، بۋاز مارالدى اتپا كيەسىنە جولىعاسىڭ، مالدى تەپپە جامان بولادى، ىدىس-اياقتى جۋىپ تازالا، بەتىن جاپ، جاپپاساڭ جامان بولادى ت.ب سىندى تابيعاتتى قورعاۋ سىندى ءارقايسى ەرەجەلەرىن «جامان بولادى»دەپ تەكتەۋ  ارقىلى اتقارتقان.
% n/ F' e; V, D
3). وبال بولادى

3 x( M6 O" U: ^* T
ناندى باسپا وبال بولادى، ناندى تەرىس قاراتىپ قويما وبال بولادى، تۇزدى شاشپا، باسپا وبال بولادى، قۇس جۇمىرتقاسىن شاقپا، بالاپانىمەن ويناما وبال بولادى ت.ب «وبال بولادى» ارقىلى ۇرپاقتى تەكتەپ وتىرعان. اتاپ  ايتقاندا بۇل «ءۇش بولادى» ءتارتىبى قازاق قاۋىمىنىڭ تابيعات(سۋ، جايىلىم، ورمان-توعاي)، حايۋانات، ورتا تازالىعى، ازىق-تۇلىك ت.ب جاقتاردى قورعاۋ جاعىنداعى زاڭدىق كوزقاراستى ەرتە باستان يگەرگەندىگىنەن دەرەك بەرەدى.
% Z( N" b& z' k$ s0 E
   قازاقتىڭ «جەتى جارعىسى»نا ساي جاسالعان زاڭ ەرەجەلەرمە قازاقتىڭ اتا-زاڭىنا قاتىستى بەلگىلەمەلەردى زەرتتەپ-زەردەلەۋدىڭ تاريحي قۇنى ادامزاتتىڭ زاڭ مادەنيەت قورىن مولايتۋعا، ادامزات زاڭ تاريحىنىڭ دامۋ باسقىشىن زەردەلەۋگە، شەگەرا وڭىرىندەگى ءاز ۇلتتىق رايونداردىڭ قوعام اماندىعىن قورعاۋ جاعىنداعى ەڭبەكتەرىن تولىق باعالاۋعا ءتيىمدى دەپ قاراساق تاعى ءبىر قىرىنان  دۇنيەدەگى قوعامدىق جاراسىمدىلىقتى دارىپتەۋ، جاراسىمدى قوعام ورناتۋ بەيبىتشىلىكتى قالىپتاستىرۋدادا وراسان زور قۇندىلىققا يە. وسى ارقىلى قوعام ۇردىسىنىڭ قالاي دامىپ وتىرعاندىعىن ۇرپاقتاردىڭ ساناسىنا سىڭىرىپ، بەيبىتشىلىك، تەپە-تەڭ، ادىلدىكتى، كىرشىكسىزدىكتى دارىپتەۋگە جەتەكتەپ، مادەنيەتتى، تارتىپتى، ءبىلىمدى ۇرپاق تاربيەلەۋىمىزگە پايداسى تيەرى داۋسىز.

: |5 [3 U4 ]9 V
* T% ^; B  N2 S3 S( ~

; P) U" _( K: H- F" N0 m
2013-جىل 1- ايدىڭ-22جۇلدىزى

, A% J. }0 z4 a5 g
" \8 H8 p& b" O- a
ءسىز تىركەلگەننەن كەيىن جاۋاپ جازا الاسىز كىرىش | اۆتوماتتى تىركەلۋ

سۋرەتسىز نۇسقا|قولفون نۇسقا|قادام تورۇ    

GMT+8, 2018-4-20 16:56 , Processed in 0.418910 second(s), 22 queries .

Powered by Discuz! X2.5

© 2001-2012 Comsenz Inc.

چوققىغا قايتىش