كورۋ: 511|جاۋاپ: 0

حان كةنةنىڭ باسى قايدا؟

[جالعانىمدى كوشىرۋ]

408

تاقىرىپ

0

دوستلىرىم

1382

ءنومىر

بەكەت جاۋاپتىسى

Rank: 9Rank: 9Rank: 9

جولدانعان ۋاقىتى 2014-1-5 23:54:15 |بارلىق قاباتتى كورسەتۋ
حان كةنةنىڭ باسى قايدا؟
1 r7 j2 j: i8 P7 G: U4 P3 x0 o
«كةنةسارىنىڭ دةنةسى مةن باسى قوسىلماي،
  U! |. Z! W/ F' H# Q/ c/ D; P
قازاقتىڭ كۇنى وڭبايدى»

  f) @$ |" f/ X  ~' A( r1 C% ^
ع .قابىشۇلى، جازۋشى .

- {7 [  s8 C6 ?  z
- w0 ]2 x% [7 }, N/ p' m

/ X/ g2 ?' {' r; ~" O

9 s0 F! W" e: t! U6 E

- ?+ R7 a: ]5 f
5 J- U# |" v0 O  q! a" F

! s. w% e6 q* y# ?* [  h) A) J
1802 جىل . ارعى تةگى شىڭعىس حاننان، بةرگى اتاسى ابىلاي حاننا تاراعان قاسىم سۇلتاننىڭ وتباسىندا بالپاناقتاي ۇل دۇنيةگة كةلةدى . قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بىتكةن ۇلدىڭ اتىن ازان شاقىرىپ كةنةسارى قويعان ةدى . ۇلتىمىزدىڭ تاۋةلسىزدىگى ءۇشىن جان بةرىپ، قان توككةن قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ جاساعان ةرلىك ىستةرى ۇرپاققا ونةگة . ءوز جةرىندة وزةگى تالعان حالىقتى ءبىر بولۋعا شاقىرىپ، باسقىنشى ورىس ةلىنة قاسقايا قارسى تۇرۋعا ءبىرىكتىرگةن حان وسى – كةنةسارى بولاتىن . كةنةسارى حان ءۇش جۇزدىڭ باسىن قوسقان ابىلاي اتاسىنىڭ ىزىمةن قازاق جۇرتىن تاۋةلسىز ازات ةل قىلۋعا بارىن سالدى . ونىڭ «تاڭىرى جارىلقاسا، بارشا قازاقتىڭ باسىن قوسامىز . ابىلاي اتامىز كةزىندةگى جاعدايىمىز قالىپتاسادى»، – دةگةن ۇراندى  ءسوزى دة، كوپ ادامنىڭ كوڭىلىنة مةدةۋ، باتىرلاردىڭ باسىن قوسۋعا سةبةپشى بولعاندىعى حاق . ول باسقارعان توپ، قازاق دةگةن ةلدىڭ شةكاراسىن ساقتاپ قالۋعا، ۇلتىمىزدىڭ قۇرىپ كةتۋىنة توسقاۋىل بولدى .
! z2 g7 [: l# i5 Z' C: ]

' s+ w& ~+ V$ w8 G; X, b1 f

0 h8 r6 e, g: b8 w: n
ةلىمىزدة سوڭعى حاندىق ءۇردىستى ساقتاپ قالعان كةنةسارى ةكةندىگى امبةگة ايان . دةسةك تة قازاق حانىنا قازاق جةرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعى بۇيىرماۋى شىمبايىمىزعا باتادى . تةكتىنىڭ ۇرپاعى، ۇلتىمىزدىڭ سوڭعى حانىنىڭ باسى ءبىر جاقتا، دةنةسى ةكىنشى جاقتا قالىپ قويدى . جازۋشى عابباس قابىشۇلى «كةنةسارىنىڭ دةنةسى مةن باسى قوسىلماي، قازاقتىڭ كۇنى وڭبايدى» دةگةن بولاتىن . بۇگىنگى تاڭدا جالپى قازاق تاريحشىلارى مةن جازۋشىلارى قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ باس سۇيةگىن ءوز جۇرتىنا قايتارۋ جولىندا تىنباي ةڭبةك ةتۋدة . تاۋةلسىزدىكتى الىپ، ةل ةڭسةسىن تۇزةگةندة مادةني جاۋھارلارىمىزدى قايتا قالپىنا كةلتىرىپ جاتقاندا، بىرنةشة تاريحشى مةن جازۋشىلار وسى كةنةسارىنىڭ باس سۇيةگىن تاۋىپ، ةلگة قايتارۋ ماسةلةسىن كوتةرگةن بولاتىن . كةزةكتى ۇكىمةت وتىرىسىندا پرةمةر-مينيستر سةرىك احمةتوۆ وسى ماسةلة ءتوڭىرةگىندة كوپتةگةن شارۋالاردىڭ اتقارۋ كةرةكتىگىن، سونىڭ العاشقىسى حاننىڭ باس سۇيةگىنىڭ ورنالاسقان جةرىن تابۋ ءۇشىن ارنايى توپ قۇرۋ قاجةتتىگىن ايتقان بولاتىن .
  l7 I4 {7 t" a3 N8 G
2 v3 i: Y) R& f- l) n$ i: ?
' @. G+ f2 I2 n
كةنةسارى 1847 جىلدىڭ كوكتةمىندة قىرعىزدارمةن بولعان قييان-كةسكى سوعىستا، جةرگىلىكتى ماناپتاردىڭ قولىنان قازا تابادى . بۇل جونىندة سىءبىر كورپۋسى كومانديرىنىڭ اسكةري مينيسترگة 1847 جىلى 18 مامىردا جولداعان حاتىندا مالىمدةيدى . اتالمىش حاتتا «كةنةسارى قىرعىزدارمةن بولعان سوعىستا ىنىسىمةن، ةكى بالاسى جانة 15-تةي سۇلتانمةن قولعا ءتۇسىپ، بارلىعى دةرلىك قازا بولدى . كةنةسارىنىڭ باسىن كةسكةن چىجىم ءبي بولدى» دةلىنگةن . وسى وقيعادان كةيىن قىرعىز ماناپتارى كةنةسارىنىڭ باسىن باتىس سىءبىر گةنةرال-گۋبةرناتورى ا .گورچاكوۆقا 1847 جىلى سىيعا تارتادى . ال 1851 جىلى باتىس سىءبىر گةنةرال-گۋبةرناتورى گ .گاسفورد يمپةراتور I نيكولايعا جازعان حاتىندا «بۇلىكشىل كةنةسارى قاسىموۆتىڭ باسى مةندة، تةمىر سةيفتة ساقتاۋلى، ونى ماعان كنياز گورچاكوۆ قالدىرعان، سول باس سۇيةكتى سىزگة جولدايمىن»، – دةپ جازعان . ءبىراق اتالعان باستى ناقتى جولداعان-جولداماعانى تۋرالى دةرةكتةر ازىرگة جوق . كةنةسارىنىڭ باسىن ورىستار نة ىستةمةك . «ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى» دةگةندةي، سوڭعى حانىمىز كةنةسارىنىڭ باس سۇيةگىنىڭ «قاي قىردا قالعاندىعى» ازىرگة جۇمباق . بىرةۋلةر، ونى رةسةيدةگى ايگىلى يةرميتاجدان كوردىك دةسة، ةندى بىرةۋلةر ونىڭ مۇلدةم جوق ةكةندىگىن ايتىپ تالاسادى . ةندى وسى تۇستا، حان كةنةنىڭ باسى ورىس پاتشاسىنا نةلىكتةن كةرةك بولدى، سوعان توقتالساق . رةسةي تارابى قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ باس سۇيةگىن ةلگة قايتارۋعا نةگة قۇلىقسىز . بۇل تۋرالى تاريحشى راشيد ورازوۆ بىلاي دةيدى: «كةزىندة ستالين باستاپ، تاريحشىلار قوستاپ، ايگىلى اقساق تةمىردىڭ مولاسىن قازدىرعاندا، ۇلى وتان سوعىسى باستالعان-تۇعىن . مولانى قازباي تۇرىپ-اق ءبىر توپ قارييا كةلىپ، ۇلى قولباسشىنىڭ كورىن قازۋعا بولمايتىندىعىن، سوعىس باستالاتىندىعىن ةسكةرتكةن بولاتىن . دةسةك تة «قۇدايعا سةنبةگةن، قۇراننىڭ سوزىنة سةنبةيدى» دةگةندةي تاريحشىلار، تىڭداماستان تةمىردىڭ مولاسىن قازدىردى . دال سونىڭ ةرتةسىنة سوعىس تا باستالىپ كةتتى . مۇنى دةر كةزىندة قولعا العان ستالين ۇلى قولباسشىنىڭ دةنةسىن قايتادان ورنىنا كومۋدى تاپسىرادى . ال تةمىر دةنةسى ورنىنا كومىلگةندة، العاش رةت ستالينگراد جةرى نةمىس اسكةرلةرىنةن بوساي باستاعان دةگةن دةرةك بار . سول سةكىلدى ورىس پاتشاسىنىڭ كةنةسارىنىڭ باسىن قازاققا قايتارۋدان قورقۋىنىڭ ءبىر سةبةبى، وسى نانىم-سةنىم تۇرعىسىنان بولۋى بةك مۇمكىن . ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ باس سۇيةگىن وزدةرىنة قايتارسا، ۇلتىمىز كۇشةيىپ، قايتادان رۋحتانىپ كةتةدى . ولاردىڭ كةنةسارىنىڭ باسىن قايتارماي جاتقاندىعىنىڭ باستى سةبةبى وسى بولۋى مۇمكىن»، – دةيدى .
5 T7 P' E( G$ r' U+ y( J

$ f  f" e) q, J/ Q) k0 y# n8 B

+ e. @5 j$ Y& ]" B5 R- p
كةنةسارىنىڭ دةنةسىن تۋعان ةلگة الىپ كةلىپ جةرلةۋ ماسةلةسى رةۆوليۋتسيياعا دةيىن قولعا الىندى . العاشقى بولىپ كةنةسارىنىڭ بةل بالاسى سىزدىق سۇلتان 1884 جىلدار شاماسىندا قىرعىز ةلىنة كةلىپ، اكةسىنىڭ باس سۇيةگىن تاۋىپ بةرۋدى تالاپ ةتكةن . 1923 جىلى الاش قايراتكةرلةرى دة بۇل ماسةلةمةن اينالىسىپ، ارنايى ةڭبةكتةردى جارىققا شىعارادى . ال ةلىمىز ةگةمةندىك العاننان كةيىن 1994 جىلى قر ۇكىمةتىنىڭ 1994 جىلى 12 شىلدةدةگى نءومىرى 278 قاۋلىسىمةن قىرعىزستان تةرريتوريياسىنان كةنةسارى قاسىموۆتىڭ سۇيةگىن تاۋىپ، قازاقستانعا الىپ كةلىپ، ارۋلاپ كومۋ جونىندة ارنايى يةكسپةديتسييانى مۇحتار قۇل-مۇحاممةد ۇيىمداستىرعان بولاتىن . يةكسپةديتسييانىڭ قۇرامىندا ةلگة بةلگىلى جةتةكشى عالىمدار: اكادةميك م .قوزىباةۆ، ك .بايپاقوۆ، و .سماعۇلوۆ، حان ۇرپاعى ن .كةنةسارينا باستاپ، قىرعىز جةرىنة بارعان بولاتىن . يةكسپةديتسييا المالى اۋىلىنا بارىپ، كةنةسارى جةرلةنگةن بولۋى مۇمكىن دةگةن بىرنةشة دولانا اعاشتارىنىڭ ءتۇبىن قازدىرادى . ءبىراق سۇيةك تابىلمادى . سونىمةن قاتار ماناش قوزىباةۆ كةنة حاننىڭ باس سۇيةگى ساقتالۋى مۇمكىن ورىنداردىڭ بارلىعىنا دةرلىك حات جولداپ، باس سۇيةكتى ةلگة قايتارۋعا تالپىنىس جاسادى . وسىلاي العاشقى يةكسپةديتسييا ناتيجةسىز اياقتالعان بولاتىن . ال 2000 جىلى كةنةسارىنىڭ باس سۇيةگىن تابۋ ءۇشىن جاسالعان ةكىنشى يةكسپةديتسييانى تۇرسىن جۇرتباةۆ، شءارىپبةك امىربةكوۆ جانة دۋمان رامازان سةكىلدى ءبىر توپ عالىم، جازۋشىلار ارةكةت ةتكةن بولاتىن . اتالعان توپ مۇشةلةرى ماسكةۋ، سانكت-پةتةربور قالالارىنا ىسساپارمةن بارىپ، باس سۇيةك ساقتالۋى مۇمكىن جةرلةردى ارالادى . ءبىراق بۇل يةكسپةديتسييا دا ءوز ناتيجةسىن بةرمةي، ىزدةۋشى توپ رةسةيدةن كةيكى باتىردىڭ باس سۇيةگى ساقتاۋلى ورىندى انىقتاپ قايتقان بولاتىن .

, l: `3 U8 \0 i, c' I# z* R$ k
% r8 ~' A8 g; r" P

9 [# M( P6 A5 Q' O( ^  L5 F! s
2005 جىلى كةنةسارى قاسىموۆتىڭ جةرلةنگةن جةرىن انىقتاۋ ءۇشىن «مادةني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا ارنايى عىلىمي-زةرتتةۋ يةكسپةديتسيياسى ۇيىمداستىرىلدى . ونىڭ قۇرامىندا ةدىگة ۋاليحانوۆ، مولدييار سةرىكباةۆ، راشيد ورازوۆ سةكىلدى عالىمدار بولدى . يةكسپةديتسييا جاڭا عىلىمي ناتيجةلةرگة كوز جةتكىزگةن بولاتىن . كةيبىر تاريحي اتاۋلاردىڭ ةكى ةلدة دة قايتالانۋى زةرتتةۋ كةزىندة ءبىرشاما قيىندىقتار تۋدىرعان . مىسالى، قىرعىز ةلىندة شامشى دةگةن جةر اتاۋى بولسا، قازاقستاندا سامسى اتاۋىنىڭ بار ةكةندىگى انىقتالعان . سول سةكىلدى ول جاقتاعى المالى سايدىڭ ةلىمىزدة المالى دةگةن اتتاسى بار . بوردى – بورلى، ون ءبىر جىلعا – ون ءبىر جىرا تولىپ جاتقان وسىنداي ۇقساس جةر اتاۋلارى كةنةسارى حاننىڭ باس سۇيةگىن ىزدةۋگة كةدةرگى جاساعان . دةسةك تة وسى يةكسپةديتسييا كةزىندة قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ اقىرعى رةت شايقاسقان جةرى، تۋ تىككةن ورىندارى انىقتالدى . 2007 جىلى «قازاق ادةبيةتىنىڭ» ءتورت سانىندا قۇلتولةۋ مۇقاشتىڭ «الةمدى حان كةنة رۋحى شارلاپ جۇر نةمةسة الماتىعا جةتكىزىلگةن انىق سول بابامىزدىڭ سۇيةگى مة؟» اتتى كولةمدى ماقالاسى جارىق كورگةن بولاتىن . ماقالادا كورىپكةل ايسارا ةسةنبةكقىزى قىرعىز ةلىنةن كةنةسارىنىڭ سۇيةگىن تاۋىپ، الماتىنىڭ شىعىس جاق ىرگةسىندةگى بةسنايزا دةگةن جةرگة جةرلةپ، باسىنا قۇلپىتاس ورناتقان . نة لابوراتورييالىق اناليز، نة باسقالاي تالداۋ جوق . ول سۇيةك شىنىمةن كةنةسارىنىكى مة، جوق باسقانىكى مة، ول جاعى بةلگىسىز . سونىمةن قاتار، قىرعىز ةلىندة ةكى جةرگة، ياعني، المالىداعى جىراعا جانة المالى اۋىلىنداعى ازىمبايدىڭ اۋىلىنا ةسكةرتكىش تاس قويسا، قازاق جةرىندة ةكى جةرگة، مايتوبة مةن بةسنايزاداعى زيراتقا ةسكةرتكىش تاس بةلگىلةر قويىلدى . المالى جىراسىنا قويعان تاس بةلگىدة كةنةسارى حاندى 1847-1872 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگةندىگى جازىلعان . كورىپكةلدةردىڭ پايىمداۋىنشا، 1872 جىلى كةنةسارىنىڭ بالاسى سىزدىق سۇلتان قىرعىزدارعا 10 مىڭ قولمةن كةلىپ، اكةسىنىڭ سۇيةگىن تاۋىپ بةرۋدى تالاپ ةتكةندة، قىرعىزدار باسى جوق سۇيةكتى بةرۋدةن قورقىپ، ونى وسى ورىننان قازىپ الىپ، ازىمبايدىڭ ءۇيى تۇرعان جةرگة كومگةن دةيدى . ال شىندىعىندا، تاريحي قۇجاتتاردا 1872 جىلى سىزدىق سۇلتان حيۋادا، تۇرىكمةندةردىڭ ىشىندة ورىستارعا قارسى سوعىسىپ جاتقان بولاتىن . سوعىستى تاستاي سالىپ قىرعىز ةلىنة كةلۋى ةش اقىلعا سىيمايتىن جايت . سىزدىقتىڭ قىرعىز جةرىنة كةلۋىنة قاتىسقان جامبىل اقىن وقيعانى 1884 جىلى دةپ كورسةتكةن . سىزدىق سۇلتان ورىس بيلىگىن مويىنداعاننان كةيىن باسقا تۋىستارىنا بارىپ قايتۋ ءۇشىن ارنايى رۇقسات العان، ونىڭ سةبةبى سىزدىقتىڭ حالىق اراسىنداعى بةدةلىنةن ورىس بيلىگى قورىققان . مىنة، وسى ءبىر جايتتان-اق كورىپكةلدةردىڭ ىسىندة شيكىلىك بار ةكةندىگىن اڭعارامىز . ال ازىمبايدىڭ باقشاسىنداعى قورشالعان تةمىر توردىڭ ىشىندة «كةنةسارى قازاق ةلىنىڭ حانى 1872 جىلى جةرلةنگةن جانة 04 .03 .2007 جىلى قازاق جةرىنة قايتارىلعان» دةپ قاشالعان قۇلپىتاس قويىلعان . زةرتتةۋشىلةر قىرعىزداردىڭ حان كةنةگة كور قازىپ اۋرة بولماي، ۇستىنة توپىراق ءۇية سالىپ، ساي-سالانىڭ بىرىنة جةرلةي سالعانىن ايتادى .
2 X! ?$ o; U3 G9 U) S9 }7 u
6 ^1 I) c  V' L2 d: Y) Z5 N

* T: A' q  |0 l4 R, p% i5 |% u* z4 P
ازىرگة، حان كةنةنىڭ باسىن قايتارۋدان بۇرىن، ول باس سۇيةكتىڭ قايدا جاتقاندىعى بةلگىسىز بولىپ وتىر . دةسةك تة، «جاقسى ىستىڭ باسىنا جاقسى كةلةر قاسىنا» دةمةكشى، ۇكىمةت باسشىسى سةرىك احمةتوۆتىڭ ءوزى اتالعان ماسةلةگة مۇرىندىق بولىپ، قولداۋ كورسةتپةك . پرةمةر-مينيستر سوڭعى حانىمىز كةنةسارىنىڭ باسىن ىزدةستىرۋ جۇمىسىن توقتاتپاۋ كةرةكتىگىن ايتادى . ارينة، «ءبىر جةڭنةن قول، ءبىر جاعادان باس» شىعارىپ، بىرلةسىپ ىس قىلساق شةشىلمةيتىن ماسةلة جوق . قازاق حانىنا قازاق جةرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعى بۇيىرعاي .
6 {( W+ X5 \8 T( X" C/ h! z3 z

) g3 S/ Y, j8 i

5 D. r, q1 w7 d7 E+ X3 \$ k
باسقا توراپقا كوشىرسەڭىز ەل-ارس تورابى ەكەنىن مۇتپاعايسىز........................................................

, g8 c- X- r3 z# {1 W. q& [
0 w! }& j% ]$ V( y
ءسىز تىركەلگەننەن كەيىن جاۋاپ جازا الاسىز كىرىش | اۆتوماتتى تىركەلۋ

سۋرەتسىز نۇسقا|قولفون نۇسقا|قادام تورۇ    

GMT+8, 2018-4-20 17:00 , Processed in 0.387293 second(s), 30 queries .

Powered by Discuz! X2.5

© 2001-2012 Comsenz Inc.

چوققىغا قايتىش