كورۋ: 486|جاۋاپ: 0

حالقى قاستەرلەگەن قادىرلى قارت- قاڭتارباي

[جالعانىمدى كوشىرۋ]

408

تاقىرىپ

0

دوستلىرىم

1382

ءنومىر

بەكەت جاۋاپتىسى

Rank: 9Rank: 9Rank: 9

جولدانعان ۋاقىتى 2014-1-5 23:57:00 |بارلىق قاباتتى كورسەتۋ
, w7 G" {- _  i  ?3 s( C! X% m
حالقى قاستەرلەگەن قادىرلى قارت- قاڭتارباي " m! ?5 e2 g2 B$ X7 E
  t' \+ D5 Z8 J" i  g7 }$ T" b  G5 S
  ەل باستاعان كوسەم دە، ءسوز باستاعان شەشەن دە، جاۋعا شاپقان باتىر دا، ارىسقا تۇسكەن بالۋان دا، ساۋساعى قۇت زەرگەر دە حالىق ىشىنەن شىعادى عوي. ون ساۋساعىنان ونەر تامعان، يگىلىكتى ىسىمەن ەلگە جاققان ەگەي ازاماتتارىن حالقى قاستەرلەپ، ونىڭ ونەگەلى ەڭبەكتەرىن قاشاندا جىرلاپ وتەدى. دەمەك، حالىق اينا، حالىق تارازى، حالىق قازىنا دەپ بەكەر ايتىلماعان. ەندەشە، حالىقتان ۇلكەن الىپ جوق دەپ كەسىپ ايتۋعا بولادى. ۇيتكەنى، ادام بالاسى انادان تۋعانىمەن، سول انانىڭ ءوزى حالىقتان شىققاندىعىن؛ ادامزاتتى ەڭبەك جاراتقانىمەن، سول ەڭبەكتىڭ ءوزىن حالىق تاپقىرلاعاندىعىن مويىنداماي تۇرا المايمىز. سوندىقتان، قوعامدى، تاريحتى، مادەنيەتتى، سالتتى، ءدىندى، عىلىم- تەحنيكانى، وسىزامانعى وركەنيەتتى... ءبار-ءبارىن جاراتقان قۇدىرەت - حالىق بۇقاراسى ەكەندىگى، ول شەكسىز الىپ كۇشتىڭ يەسى ەكەندىگى اقيقات. حالىق ايتسا قالت ايتپايدى دەمەكشى، بويىنداعى ونەرىمەن قاسيەتتى حالقىنا جاققان، قادىرمەندى قارتتارىمىزدىڭ التىن ىزدەرىن ۇرپاقتارعا ايگىلەيتىن كەز ابدەن جەتكەن سياقتى.- X3 V2 y. s& m+ W
; L5 Q- f. J1 b. H$ d6 o

: e( t; P+ m. n( ?! A    نايمان اتانىڭ ءدورتۋىل رۋىنان تاراعان توقتاعۇل ۇرپاقتارىنان كەزىندە ەل بيلەگەن بولىستار شىققاندىعى تاريحتان بەلگىلى. وسى توقتاعۇلدىڭ ءبىر بالاسى تولەبايدان - سىرىمبەت، ودان - نارت، ودان - ماكى، ودان - بەك، جەك، موڭعۇل تارايدى. بەكتىڭ بالاسى قاسەيىن ءارقانداي تەمىردىڭ سۋىن تاباتىن شىلىڭگىر ۇستا بولعان ادام. جەكتىڭ بالاسى قاڭتارباي اعاشتان ءتۇيىن تۇيەتىن اتاقتى شەبەر بولعان ادام. موڭعۇلدىڭ بالاسى زارعىمار تەرىنىڭ ءيىن قاندىرعان ايگىلى ءورىمشى بولعان ادام. بۇل ءۇش ونەر يەسى دە ازاتتىقتان كەيىن التاي اۋدانى ءابيتان اۋىلدىعى كوكتال قىستاعىن مەكەندەپ، كوللەكتيۆتىك ەڭبەكتەرگە قاتىناسىپ، بويىنداعى بار ونەرىن سوتسياليستىك قۇرىلىس ءۇشىن، حالىق مۇددەسى ءۇشىن ارناپ ءوتتى. بۇل اتالاس ءۇش قاريانىڭ قوعامعا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى وزدەرىنىڭ شەبەرلىك ونەرلەرىمەن توعىسىپ جاتاتىندىقتان، ءبىرىنىڭ ەڭبەگىن ايگىلەۋ ءۇشىن، قالعان ەكەۋىن قاعىس قالتىرۋعا بولمايتىن ەدى. سوندىقتان جوعارىداعى شەجىرەلىك كەلىپ شىعۋدى الدىمەن اتاپ ءوتۋدى ءجون كوردىك. ءبىز ەندى ەڭبەگىمەن ەلىنە تانىلعان، ونەرىمەن حالقىن سۇيىندىرگەن قاڭتارباي اقساقالدىڭ ءومىر كەشىرمەلەرى جونىندە توقتالامىز.
. T+ n5 S$ I8 m, ~
! z" l+ ]9 y4 V( B; i; v- W. V( i' k( n
    قاڭتارباي جەك ۇلى 1893- جىلدىڭ سوڭىنا تاياعاندا شىعىس قازاقستاننىڭ زايسان وڭىرىندەگى مايتۇبەك دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. ەرتىس بويىن قىستاپ، مارقاكولدى جايلاپ، مال باعىپ جۇرگەن توقتاعۇل اۋىلدارى، سول كەزدەگى پاتشالىق روسسيانىڭ ءارتۇرلى قىسىمىنا شىداماي، اۋعان ەلمەن بىرگە بىرتىندەپ شىعىسقا بىتىراي كوشىپ، 1910- جىلداردىڭ باسىندا جۇڭگوعا وتەدى. مۇندا جەمەنەيدىڭ شالشىقايىندا، ساۋىردا، قوبىقتا تۇرىپ، مال باعىپ، ەگىن سالادى. سول كەزدەگى ۇركىن- قورقىن زاماندا بۇل وڭىرگە دە تۇراقتاپ تۇرا الماعان جەكتىڭ اۋىلى، جالعاستى جەر اۋدارا جىلجي كوشىپ، ءتاڭىر تاۋىنداعى ءۇرىمجى وڭىرىنە، تۋتىڭقى وزەنى بويىنا، بوعدا شوقىسىنىڭ ەكى جاعىنا قونىس اۋدارادى. بۇل جەرلەردە اۋىل ادامدارى قارۋ- قايراتىمەن، ونەر- بىلىمىمەن جان باعىپ، بالا- شاعالارىن، اكە-شەشەلەرىن اسىرايدى. كەيىن رۋ باسى جەك اقساقال قايتىس بولعان سوڭ، ونى تۋتىڭقى وزەنىنىڭ باسىنداعى تاۋ ىشىنە، اقبۇلاق جايلاۋىنداعى ءبىر زيراتتىققا جەرلەيدى. ارتىنان قايتىس بولعان جەكتىڭ جۇبايىن - ءبىزدىڭ ۇلى اپامىزدى دا سول جەرگە قويادى. اسقار تاۋى قۇلاپ، ايدىن كولى سۋالىپ، قورمالدارىنان ايىرىلعان جەتىمدەر قيىنشىلىق قىسپاعىن كورە ءجۇرىپ جەتىلەدى. بۇل كەزدەرى اتپال ازامات بولعان قاڭتارباي اعاسى تۇرابايمەن، ءىنىسى مامىرقانمەن بىرگە جەر جىرتىپ ەگىن سالعاندا بولسىن، توعان قازىپ جەر سۋارعاندا بولسىن، پىشەن شاۋىپ ءشوپ جيناعاندا بولسىن، اعالاپ الدا ءجۇرىپ، ەل- جۇرتىن سۇيىندىرەدى. ىسكەر ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىنە رازى بولعان ەلشىبايلار 1920- جىلداردىڭ ىشىندە قۇدالاسىپ، مۇسا قىزى جامبىنى قاڭتاربايعا اتاستىرىپ، ولاردىڭ باستارىن قۇرايدى. 2 ]+ S% {6 k3 O# ~" z" k  B

" G4 q0 f0 r1 [. o6 e" f1 r3 y2 u# Q$ s
    جاي بۇلتىنداي قۇبىلعان جاۋگەرشىلىك زامان اكە- شەشەسىنەن بىردەي ايىرىلىپ جەتىم قالعان جەكتىڭ ۇرپاقتارىن جالعاستى كوشۋگە ماجىبۇرلەيدى. اقىرى ولار التاي تاۋىنا شۇبىرا كوشىپ، سارسۇمبەنىڭ وڭتۇستىگىندەگى شىڭىراۋ جازىعىنا كەلىپ، قازىرعى ءابيتان قالاشىعىنىڭ باس جاعىنا قونىستانادى. بۇندا دا ەگىنشىلىكپەن شۇعىلدانىپ، التاي مەن ءۇرىمجى ارالىعىنا كىرە تارتىپ، ادال ەڭبەگىمەن، ولمەس ونەرىمەن جاندارىن باققان جەكتىڭ اعايىندى ءۇش ۇلى ەل سەنىمىنە يە بولادى. بۇنى بايقاعان التايدىڭ سول كەزدەگى دۋتۇڭى، ءابيتاننان توعان الدىرىپ، تىڭ جەر اشىپ، حالىقتى ەگىن سالۋعا جۇمىلدىرعان ءشارىپقان كوگەدايەۆ ولاردى ءوز قولتىعىنا تارتىپ، شارۋاشىلىعىن جۇرگىزەتىن تۇراقتى قىزمەتكەر ەتىپ الادى. تۇراباي، قاڭتارباي، مامىرقاندار شىڭىراۋدان قوراجاي سالىپ، كومەي الىپ سۋ جەتەلەپ، تىڭنان جەر اشىپ، ءتۇرلى داقىلدار مەن كوگونىستەر ەگىپ، ورمان ءوسىرىپ، قۋراي باسىپ قۇلازىپ جاتقان ءابيتاندى كوركەيتۋگە وزىندىك ۇلەستەرىن قوسادى. 1934- جىلدارى ءشارىپقان دۋتۇڭ جەمەنەيدەگى مايقاپشاعاي وتكەلى ارقىلى شىعىس قازاقستاننان العاش رەت بالتا ءتىس دوڭگەلەكتى تراكتر جانە ەگىنشىلىك سايماندارىن ءابيتانعا اكەلگەندە، تەحنيكتەردىڭ كومەگىمەن ونى قۇراستىرىپ، "موتوردى" شينجياڭ بويىنشا تۇڭعىش رەت اتىز باسىندا جۇرگىزىپ، ەگىنشىلىككە ىستەتكەندەردىڭ ىشىندە اعايىندى وسى كىسىلەر دە بار بولاتىن.  ; {0 y6 }7 I2 d, `/ F: O, b
: L& w* m/ H- m" `# ~6 Z, D

1 {, _$ ^1 c, X$ w# hءشارىپقان دۋتۇڭ التايدى باسقارىپ تۇرعان تۇستا، ايماق بويىنشا ءار رۋدان مەكتەپ اشۋ ناۋقانى جۇرىلگەن ەدى. اعارالدان قوجاكەلدى زاڭگى اشقان نايماننىڭ «سەزىم» مەكتەبى مەن قاراعۇل زالىڭ اشقان تاسبيكەنىڭ «تابىس» مەكتەبىنەن ساۋاتتانىپ ءبىلىم العانداردان، كەيىن حالقىنا قورعان بولعان مىقتى ازاماتتار شىققاندىعى ءمالىم. قاڭتارباي اقساقال سول كەزدەردە دوستاسىپ وتكەن، بۇكىل التاي ەلى قۇرمەتتەگەن قوجاكەلدى زاڭگىنىڭ بىلىمدىلىگى مەن ونىڭ بالاسى ۇعىشتىڭ قۇسبەگىلىگى جونىندە؛ قاراعۇل زالىڭنىڭ ەرلىگى مەن ونىڭ بالاسى سيىرشىباي بالۋاننىڭ مىقتىلىعى جونىندە ءوزى بىرگە ءجۇرىپ كورگەندەرىن ۇنەمى اڭگىمەلەپ وتىراتىن. قاڭتەكەڭ سودان كەيىن اعارالداعى تاسبيكەلەرمەن قۇدالاسىپ، وناقيا اعارال قىزىن ءىنىسى مامىرقانمەن ۇيلەندىرەدى. ءۇش ايماق توڭكەرىسى تۇسىندا وسى مامىرقان ءوزىنىڭ مىقتىلىعىمەن، سەنىمدىلىگىمەن، جۇرەكتىلىگىمەن اتتى اسكەرلەردىڭ كولىگىنە جاۋاپتى بولۋ مىندەتىن ارقالاپ، قايىن اعاسى مۇقاشپەن بىرگە بۇل جاپالى مىندەتتى تولىق ورىندايدى. قاڭتارباي اقساقال كەيىن قۇداسى قاراعۇل زالىڭنىڭ تۇرمەگە تۇسكەندەگى ايتقان ولەڭدەرى مەن سىرلاسى بولماس اقىننىڭ ەل شىڭگىلگە اۋعانداعى شىعارعان داستانىن بەلگىلى اۋەنگە ساپ، ەلگە ايتىپ بەرىپ وتىراتىن. ; e/ z3 \. S8 X3 T& s, Q

" c* g, z- k3 T! l! O7 l/ D- i% `6 o+ O. ~% W
    قاڭتارباي اقساقال جاس كەزىندە ءارى ساۋىقشىل، ءارى بالۋان بولعان ادام سياقتى. ساپارعا شىعاردا ءار اۋىلدىڭ بىلىكتى ادامدارى قاڭتاربايدى ۇنەمى سەنىمدى سەرىك رەتىندە جان جولداستىققا ەرتىپ الادى ەكەن. ويىن- تويلاردا قاڭتارباي انشىلىگىمەن ەلدى وزىنە قاراتسا، ارىسقا تۇسكەندە بالۋاندارعا دا ەسەسىن جىبەرمەيتىن كورىنەدى. بۇل سياقتى اڭگىمەلەردى بالا كەزىمدە اتامنىڭ ءوز اۋزىنان دا، باسقا كاريالاردىڭ اۋزىنان دا كوپ ەستيتىنمىن. ءبىر جولى جۇرتقا تانىمالى ءبىر ادامنىڭ جىلدىق اسىنا ەل جينالىپ وتىرعاندا، جاقىن جەردەگى ءبىر بايدىڭ كەلىنى اياق استىنان قۇتىرىپ اۋىرىپتى. ونى داۋالاۋعا استا وتىرعان اتاقتى ەمشى ماعىلۇمقان موللانى شاقىرتىپتى. ماعىلۇمقان موللا قاسىندا وتىرعان قاڭتاربايدى وزىنە جانسەرىك ەتىپ، كەشكە جاقىن الگى بايدىڭ ۇيىنە بارىپتى. موللا قۇتىرعان ايەلگە دەم سالعان سوڭ، قىپ- قىزىل بوپ وتقا قىزدىرعان بالتانىڭ ءدۇزىن جالاتپاقشى بولىپتى. ايەل قورقىپ جالاماي قويىپتى. سوندا ماعىلۇمقان موللا قاڭتاربايعا: سەن جالاشى، اناۋ كورسىن. قورىقپا، ءتىلىڭ كۇيمەيدى- دەپتى. باتىرلىعى ۇستاعان قاڭتارباي جۇرەكتىلىكپەن بالتانى جالاپ العاندا، ءتىلى كۇيمەي، تەك قانا "بىج" ەتكەن داۋىس شىعىپتى. ونى كورگەن ايەل قىزدىرىلعان بالتانى جالاعاندا، سەلك ەتىپ سەسكەنىپ، جىنى باسىلا بەرىپتى. تاڭەرتەڭ تۇرسا، اۋرۋدان ايىققان الگى ايەل سيىر ساۋىپ، شاي قايناتىپ ءجۇر ەكەن. مىنە بۇدان جىگىت شاعىندا ەل كوزىنە تۇسكەن قاڭتارباي اقساقالدىڭ ءار كەز سەنىمدىلىگىمەن، مىقتىلىعىمەن، جۇرەكتىلىگىمەن، ەل سۇيىنتكەن ونەرىمەن قاسىنا ەرتكەن ادامدارعا تولىمدى جولداستىققا جاراعاندىعىن كورۋگە بولادى.
, k8 n$ G# U: o# D' Q
, ^2 v: a8 b( v7 u: ^3 d) W+ B0 y8 p/ D
    مەن 1958- جىلدىڭ سوڭىندا شىڭىراۋدا تۋىلعاندا، اتام قاڭتارباي اقساقال ەرەكشە قۋانىپ، مەنى باۋىرىنا باسىپ، ءوزى تاربيەلەپ ءوسىردى. كىشكەنە كەزىمدە اتام مەنى ەرەكشە ەركەلەتىپ، ۇنەمى موينىنا مىنگىزىپ جۇرەتىن. مەن: اتا! اتا! اسپانداعى ايدى الىپ بەرشى!- دەسەم، اتام بيىككە سەكىرىپ، اسپانعا قولىن سوزۋشى ەدى. مەن: اتا! اتا! اسپانداعى جۇلدىز قانشا؟- دەسەم، اتام اسپانعا قاراپ ساناي جونەلىپ، ونان سوڭ جۇلدىزدار تۋرالى اڭگىمە ايتۋعا كىرىسەتىن. مەن: اتا! اتا! شەگىرتكە ۇستاپ بەرشى!- دەسەم، اتام ەرىنبەستەن تاياقتىڭ باسىنا تارتپا تۇزاق ورناتىپ، شەگىرتكەنىڭ ەڭ ۇلكەنىن ۇستاپ بەرەتىن. ونان سوڭ شەگىرتكەنىڭ جالقاۋ جاندىك ەكەندىگىن ايتا كەلىپ، ونىڭ جامان ادەتىنەن جيرەنۋگە؛ قايتا بال اراسى، قۇمىرسقا قاتارلى ەڭبەكشىل جاندىكتەردىڭ رۋحىنان ۇيرەنۋگە تالپىندىراتىن. قىسقاسى، مەن ءبىر نارسەنى بىلۋگە ۇمتىلىپ نەنى سۇراسام، اتام تالابىمدى قايتارماي، سول نارسەنى تۇبەگەيلى تۇسىندىرۋدەن جالىقپايتىن. مىنە بۇدان اتام قاڭتارباي اقساقالدىڭ بالا تاربيەلەۋدىڭ مايتالمان مامانى، ۇرپاققا ءبىلىم ۇيرەتۋدىڭ شەبەر ۇستازى ەكەندىگىن اڭعارا الامىز.
$ Q3 G7 W5 `% f' \$ r0 a+ A! T
! G7 l8 |6 f) A" Z) M; d) B" V3 q. Y7 a+ j; O0 s3 `) {+ ~
    ەل قادىرىنە بولەنگەن قاڭتارباي اقساقالدى ءابيتان حالقى قۇرمەتتەپ، ۇنەمى: قاڭتەكە، اقساقال، ۇلكەن كىسى، اۋىل اعاسى- دەپ اتاعاندىقتان، اۋەلگى اتى بىرتىندەپ ۇمىت بولا باستاعان ەدى. بالا كەزىمدە ەل مەنەن: اتاڭنىڭ اتى كىم؟- دەپ سۇراعاندا، مەن ونى بىلمەگەندىكتەن: اتامنىڭ اتى - قاسقا اتا!- دەۋشى ەدىم. 1960- جىلداردىڭ سوڭى بولسا كەرەك، ءبىر كۇنى كوكتال قىستاعىنىڭ كوشەسىندە قالىڭ بالا اسىق ويناپ جۇرگەمىز. سىرتتان ءبىر اتتى ادام كەلىپ مەنەن: بالام، قاڭتارباي دەگەن شالدىڭ ءۇيى قايسى؟- دەپ سۇرادى. مەن ويلانىپ تۇرىپ: بۇل قىستاقتا قاڭتارباي دەگەن كىسى جوق،- دەپ جاۋاپ بەردىم. باسقا بالالار دا ايتا الماعان سوڭ، ول ادام ىرگەلەس كوشەدەگى ۇلكەندەردەن سۇراۋعا كەتتى. ويىنىم قانعان مەن كەشتە ۇيگە كەلسەم، الگى ادام اتاممەن اڭگىمەلەسىپ، شاي ءىشىپ وتىر ەكەن. قوناق اتاما: مىناۋ كىمنىڭ بالاسى؟- دەپ مەنى نۇسقادى. اتام قوناققا: ول مەنىڭ شاڭىراققا يە بولاتىن كەنجە ۇلىم،- دەپ جاۋاپ بەردى. سوندا قوناق: وقۋ جاسىنا تولعانشا ءوز اتاسىنىڭ اتىن بىلمەيتىن بالا بولادى ەكەن-اۋ ءا!- دەپ، ىشەك- سىلەسى قاتقانشا كۇلدى. مەن قاتتى ۇيالعانىمنان جەر شۇقىلاپ تۇرىپ قالىپپىن. بۇكىل اۋىلداعى ۇلكەن-كىشى ادامداردىڭ اتامنىڭ اتىن اتاماي، ول كىسىنى قۇرمەتتەپ وتەتىندىگىن انە سوندا بىلگەن ەدىم.  + d( e# p7 d0 o( Z- Q, `4 w* u
2 }; ?% L& w5 Z* `, D9 q

+ X: \+ L- w3 ^/ e/ @& qبارلىق ادام تايقازاننان تاماقتاناتىن كوللەكتيۆتىك ەڭبەك كەزىندە، كوكتال قىستاعىنىڭ بۇكىل شارۋاشىلىق سايماندارى جوعارىدا ايتىلعان قاسەيىن، قاڭتارباي، زارعىمار سىندى ءۇش قاريانىڭ قولىنان شىعۋشى ەدى. ءبىر قىستاقتىڭ اربا، داشاي، شانا، بۇلىق، ەگىن ماشينا، ءشوپ ماشينا، ات تاراق، سەيىلكە، بارانا، شاڭتاس، ات تيىرمەن، كيگىز ءۇي... قاتارلى بارلىق شارۋاشىلىق سايماندارىنىڭ تەمىرشىلىك جاعى قاسەيىننىڭ قولىمەن، اعاششىلىق جاعى قاڭتاربايدىڭ قولىمەن، قايىسشىلىق جاعى زارعىماردىڭ قولىمەن ءوز ۋاعىندا دايىن بولىپ، وندىرىستىك قىزمەت ءبىر ءسات تە اقساپ كورگەن ەمەس. مەنىڭ اتام قاڭتارباي اعاششىلىققا قاجەتتى تەرەك، تال، قايىڭ، ىرعاي، سامىرسىن، دولانا... قاتارلى كوپتەگەن اعاش ماتەريالدارىن ءۇيدىڭ الدىنا تاۋمايا عىپ ءۇيدىرتىپ الىپ، ۇستەل، ورىندىق، سابىر، باقان، تاراق، كۇرەك، ەرشىك، مويىناعاش، سىبىرتكى، سارجان ... سياقتى ءدۇيدىڭ ۇساق- تۇيەك اعاششىلىق سايماندارىن كوبىندە ەسىك الدىندا ىستەيتىن. اتامنىڭ قوس قولى ۇنەمى بالتا، ارا، شوت، قاشاۋ، سۇرگى، بۇرعى، تىستەۋىك، بالعا، شەگەلەردەن بوسامايتىن. ءبىز ەسىك الدىنا ۇيىلگەن اتكوپىر جوڭقانى وتقا جاعىپ، جىرعاپ قالاتىنبىز. : `  a! j; S7 Z: `. @! X, H3 e
. O  Z  ?  w9 ~# T& P2 @6 _! ~

/ {, ]# Q0 Z  r* ?   «مادەنيەت توڭكەرىسى» ورەكپىپ تۇرعان الاساپىران جىلداردا، مالى ءمۇسادىرالانىپ تومەنگە تۇسىرىلگەن بايلار كۇرەسكە الىنا باستادى. سوندا قاڭتارباي اقساقال ءوزىنىڭ ءۇش ۇلىنا - قىستاق باستىعى ءابىلعازىعا، مەكتەپ باستىعى جانعازىعا جانە وقىپ جۇرگەن ماعان ەسكەرتىپ: بالالارىم، شىعۋ تەگىمىز كەدەي ەكەن دەپ، باسقالارعا قولدارىڭدى باتىرماڭدار. اناۋ ادىراقبايلار سياقتى بولماڭدار، ۇيات بولادى. اسىرەسە مىنا ءمىناۋار بايدى سيلاپ وتىڭدەر، ول كىسى مەنىمەن قۇرداس. اۋزىندا يمانى بار، حالىقشىل ادام. كونە قوعامدا پاناسىز قالعان كوپتەگەن جەتىمدەردى ءوز قۇشاعىنا تارتىپ، التايدان كوپ كوجە ىستەپ بەرىپ، سول كەزدەگى اشارشىلىق اپاتى مەن جاۋگەرشىلىك قىسپاعىنان امان الىپ قالعانىن مەن ءوز كوزىممەن كورگەمىن- دەگەن بولاتىن. ءبىر جولى زارعىمار شالدىڭ كەلىنى تالىپ قالعاندا، اتامنىڭ ايتۋى بويىنشا، ءمىناۋار باي تۇندە ۇردالىپ كەلىپ، كونە قۇران كىتابىن الىپ شىعىپ كوپ وقىدى. ونان سوڭ "ءسۇپ" دەپ ۇشىقتاعاندا، تالعان ادام سەلك ەتىپ، كوزىن جۇمىپ الدى. ەل شاي ءىشىپ بولعاندا، الگى ادام ەسىن جيىپ، كوزىن اشتى. مەن بۇل وقيعانى اتاممەن بىرگە بارىپ، ءوز كوزىممەن كورگەن ەدىم. "ءتورت كونەنىڭ" شەتى قىلت ەتىپ كورىنسە بولعانى باس كەتەتىن وسىنداي الماعايىپ زاماندا، "تاپ جاۋلارى" دەپ كۇندە كۇرەسكە تارتىلىپ جۇرگەن ءمىناۋار بايدىڭ باتىلدىقپەن ادام قۇتقارعان ەرلىگىنە سوندا مەن ەرىكسىز سۇيىنگەن ەدىم. قۇرداس ەكى كاريا قاڭتارباي مەن ءمىناۋاردىڭ ءبىر- بىرىنە قانشالىق سەنەتىندىگىن، دوستىعىنىڭ قانشالىق تەرەڭ ەكەندىگىن مىنە وسىدان-اق كورىپ الۋعا بولادى.
& H& {: J$ L9 E9 g/ E( `+ z* s% K2 L
' S) \. X' j1 E) X! T3 y6 b
    مەنىڭ اتام قاڭتارباي اقساقال ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەر بولۋدىڭ سىرتىندا، ماڭايىنداعى ەلدى كۇلدىرىپ وتىراتىن اسا قالجىڭباس تا ادام ەدى. ول كىسى بالانى كورسە، ءوزى دە بالا بولىپ، ولارمەن بىرگە وينايتىن. ال كەمپىرلەردى كورسە: سەندەرگە شال كەرەك جوق پا؟- دەپ، قۋتىڭداپ قالجىڭعا باساتىن. مەن باستاۋىش مەكتەپ وقىپ جۇرگەندە: اتا، ءسىز قاي جىلى تۋىلدىڭىز؟- دەپ سۇرادىم. ول كىسى: مەن 1893-جىلدىڭ سوڭى بىتۋگە 4 كۇن قالعاندا تۋىلىپپىن- دەدى. مەن وقۋلىقتى اقتارىپ: اتا، ۇلى كوسەمىمىز ماۋجۋشي دە 1893- جىلى 12- ايدىڭ 26- كۇنى تۋىلىپتى. ءسىزدىڭ تۋىلعان جىل، اي، كۇنىڭىزبەن بىردەي ەكەن- دەدىم. سوندا اتام: مەن ول كىسىمەن داڭ قۇرداس بولدىم عوي، ەندەشە ۇلى كوسەم مىڭ جاساسا، مەن دە مىڭ جاسايمىن- دەپ قالجىڭداعان ەدى. كەيىن ماۋجۋشيدىڭ قايتىس بولعانىن ەستىگەندە اتام: مىڭ- مىڭ جاسا دەپ ماپەلەپ وتىرساق، مەنەن بۇرىن قۇلاعانى نەسى؟ دەنساۋلىعى ماعان جەتپەيتىن بولدى عوي؟- دەگەنى. مەن: اتا! بۇلاي سويلەمەڭىز، ۇيات بولادى- دەسەم، اتام جايبىراقات عانا: ە، نە بولىپتى؟ قۇرداستار ويناماي ما ەكەن؟- دەپ قالجىڭعا بۇرادى. مەن قايتەرىمدى بىلمەي، اڭىرىپ تۇرىپ قالىپپىن. اتام ارتىنان دەرەۋ: ە، ءومىر دەگەن وسى، ۇلى كوسەمنەن دە ايىرىلدىق دەشى. ارتى قايىرلى بولسا يگى ەدى! ادام مىڭ جاسامايدى، ۇرپاقتارى مىڭ جاسايدى عوي. سەندەر امان بولىڭدار!- دەپ كۇرسىندى. قاڭتارباي اقساقالدىڭ توپ ورتانى كۇلدىرىپ وتىراتىن جاعىمدى ءازىل- قالجىڭدارىنىڭ استارىندا تاماشا تاربيەلىك قۇن جاتاتىندىعىن مەن بۇرىن اڭعارماپپىن. اتامنىڭ سولاقاي قولىنىڭ ەپتىلىگى سياقتى، سولاقاي سويلەپ قالجىڭداۋىنىڭ ءوزى ۇرپاقتاردى جاقسىلىققا باۋلۋدىڭ ءبىر ءتۇرلى ونەگەلىك ءتاسىلى ەكەندىگىن كەيىن بايقادىم. 1 Y# E3 |% J9 Y

! I# S5 |8 _. ~, V$ M( y+ w
0 P1 h" {7 I& V9 g5 i( M" [    حالقىمىزدىڭ ۇشان تەڭىز اۋىز ادەبيەت مۇرالارىن جيناپ، ساقتاپ، جالعاستىرىپ، بۇگىنگى ۇرپاقتارعا جەتكىزۋدە شەجىرەشى، شەشەن، اقىلگوي قارتتارىمىزدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى وراسان زور ەكەنى بارىمىزگە ايان. كوكىرەگى التىن ساندىق قاڭتارباي قاريانىڭ بۇل جاعىنداعى قوسقان ۇلەسى دە از ەمەس ەدى. كىشكەنە كەزىمدە اتام بالالاردى جيناپ الىپ، ۇنەمى اڭىز- ەرتەگى، حيسا- داستان، ماقال- ماتەل، جۇمباق- جاڭىلتپاش، مىسال- اڭگىمە، ولەڭ- تەرمە سياقتى تاربيەلىك قۋاتى اسا مول اۋىز ادەبيەت مۇرالارىن ايتىپ بەرىپ، ءبىزدى باتىرلىققا، ادامگەرشىلىككە، ەڭبەكشىلدىككە، بىلىمدىلىككە تاربيەلەيتىن. بىزگە ۇنەمى: بالالار، مىنا قوعامنىڭ قادىرىن ءتۇسىنىپ، جاقسى وقىڭدار. بولاشاقتا جارامدى ازامات بولىپ جەتىلىپ، حالىقتىڭ كۇتكەن ءۇمىتىن اقتاڭدار- دەپ، وقۋشىلاردى كوپ ءبىلىم الۋعا تالپىندىراتىن. كەيدە ۇلكەن شىعارمالاردىڭ ىشىنەن قىزىقتى ءبىر ۇزىندىلەر كەلتىرىپ، ونى بالالارعا ءوزى تالداپ بەرەتىن. ماسەلەن:  
4 {8 s+ T; F0 y: P6 v' lويباي، كىسى- دەگەندە تۇرا قاشتىم، & r# F+ s4 O$ H
     ەسىگىمدى تابا الماي جامان ساستىم.
2 J; o5 M) K, R; `% i0 M; r- k" T     سول قاشقاننان توبىعىم تايىپ كەتىپ، % [& `, K) r  p
     قاز تۇرىپ اياعىمدى جاڭا باستىم. : `2 i: v5 E& h, D7 {; |% N
      & b" Q1 ^  W6 ~4 w$ @
     اكەسى ارقان الا: بايلا دەدى، , p0 C: i2 w; r3 Y  i
     شەشەسى شوقپار الا: قايدا دەدى.
! J+ o; L- _4 V4 L, O1 S     اعاسى ەلدەن اسقان ءبىر ءدانىشپان:
' q# c, u! Q- B: g1 o% Z     بالاعا ويناپ ءجۇر عوي تيمە دەدى.
4 [2 Q3 o* T, J: e) O& f% @5 R7 q' `4 p, [  Z* N  x9 t

! Z( W# Y. E4 U4 {    - دەگەن ەپيزوتتان بالالاردىڭ ويىنشىل بولاتىندىعىن، ويىنعا تىم كوپ سالىنسا، ءبىر پالەگە ۇرىنباي تىنبايتىندىعىن تۇسىندىرە كەلىپ، اكەسى مەن شەشەسىندەي تەز اشۋ شاقىرماي، اعاسىنداي كەشىرىمدى بولىپ بالا تاربيەلەسە، ول ەلدەن ەرەك ءدانىشپاندىققا جاتادى دەپ، ءبىزدى اقىلدى دا ىزگى ادام بولىپ جەتىلۋگە تالپىندىراتىن. ءبىز ولەڭدەگى وقيعانىڭ قىزىعىنا تامسانىپ، كۇلىپ جىرعاپ قالاتىنبىز.
3 n8 L. ^3 T  c% d! P4 U& H  ]  G
1 O" p8 ~4 |; R- Y2 O% E* B
    قازاق كالەندارىن جالعاستىرىپ، شىعۋ تەگىن زەرتتەپ، ونى دۇنيەگە ايگىلەۋ جۇمىسىنا قاڭتارباي قارتتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى دە ەرەكشە ەدى. مەنىڭ بالا كەزىمدە اتام جىل قايىرۋ، مۇشەلدى شىعارۋ، توعىس ەسەبىن جۇرگىزۋ، اي- كۇندەردى سايكەستىرۋ، امالداردى بەلگىلەۋ... سياقتى قازاق كالەندارىنا قاتىستى كوپتەگەن بىلىمدەردى ۇنەمى باسقالارعا ۇعىندىرىپ، ابىگەرگە ءتۇسىپ جۇرەتىن. تۇندەردە اسپانداعى جۇلدىزداردى باقىلاپ، ولاردىڭ ورنالاسۋ زاڭدىلىعىن ماعان استرونوميالىق اڭىزدار ارقىلى تۇسىندىرەتىن. اۋارايىنىڭ وزگەرۋ احۋالىن تابيعات قۇبىلىستارىنا، وسىمدىكتەردىڭ كوكتەۋىنە، جانۋارلاردىڭ بەينەسىنە قاراپ بولجايتىن. مۇنداي ونەرى بار ادامداردى عىلىمدا "حالىق ەسەپشىلەرى" دەپ اتايدى. اتام ۇنەمى: «قازاقشا اي اتتارى قازىرعى جاڭاشا كالەنداردىڭ ىقپالىنا ۇشىراپ، وزگەرىپ-اق بارادى. مەن قاڭتار ايى بىتۋگە ءتورت كۇن قالعاندا تۋىلعاندىعىمنان، اتىمدى قاڭتارباي قويىپتى. بۇرىن جىل سوڭىنداعى ايدى قاڭتار دەۋشى ەدى، ال قازىر جىل باسىنداعى ايدى قاڭتار دەيتىن بولىپتى عوي. ەندەشە بۇرىنعىلاردىڭ: "قاڭتاردا قايقايىپ تۇرىپ ءبيداي ورعاندى كوردىم، قىرىق كۇن شىلدەدە ءۇسىپ ولگەن وگىزدىڭ ءمۇيىزىن كوردىم" دەگەنى راس كەلەتىن بولعانى ما؟ سۇمدىق! بۇل زامان نە بوپ بارادى ءوزى؟!- دەپ، باسىن شايقاپ قينالىپ وتىراتىن.
5 ], G. g7 G6 W0 D# X8 z' x; V1 p  u2 W% I* J" n( u/ G

+ o. V+ y; s) |3 l# J: x: Y* L    بالا كۇنىمدە اتامنىڭ ۇلكەن ءبىر «كيگىز كىتاپتى» اقتارىستىرىپ وتىراتىنىن كوپ رەت كورگەنىم بار. ءبىر جولى مەن: اتا، بۇل نە نارسە؟- دەپ سۇراعانىمدا، ول كىسى: بالام، بۇل قاسيەتتى اتا مۇرا، اتامىز جەك ماكى ۇلىنان قالعان جۇلدىزناما. وندا اۋارايىن بولجاۋ، جىل قايىرۋ، اي ساناۋ، اپتانى ەسەپتەۋ، بال اشۋ، تامىر ۇستاۋ، شەجىرە شەرتۋ... سياقتى ادامدى قۇنىقتىراتىن كوپتەگەن بىلىمدەر بار. كەيىن ازامات بولعانىڭدا، بۇل امانات مۇرانى ساعان وتكىزىپ بەرەمىن. سەن ونى جات كوزگە كورسەتپەي جاقسى ساقتاپ، ىشىندەگى تاريحي قازىنالاردى ءوز يگىلىگىڭە جاراتساڭ بولعانى- دەگەن ەدى. اتامنىڭ «ناۋرىز» اتاۋىنىڭ كەلىپ شىعۋى جونىندە كىتاپتا بىلاي باياندالعان دەپ، باسقا شالدارمەن ءسوز تالاستىرىپ وتىراتىنىن بالا كەزىمدە كوپ كەزىكتىرگەمىن. وندا: «ناۋرىز» دەگەن اتاۋ ءاسىلى «ءنار ۋىز» دەگەننەن كەلىپ شىققان قازاقتىڭ ءتول ءسوزى. قازاقتا استىڭ ءنارى، ءشوپتىڭ ءنارى، ءسوزدىڭ ءنارى دەگەندە، ولاردىڭ قۋاتى، جۇعىمى، ءتۇيىنى مەڭزەلەدى. ەندەشە كۇن جىلىنىپ قار ەرىگەندە، جەر بۋسانىپ تىرشىلىك جاندانعاندا، ءار نارسەنىڭ ءنارى شىعادى دا، قىستايعى سۋىقتىڭ ءزارى كەتەدى. ءتورت تۇلىك تولدەپ، اۋزىڭ اققا جاريدى. العاشقى اق "ۋىز" وتە "ءنارلى" بولعاندىقتان، تولدەر مەن ادامداردىڭ قارنى تويىپ جىرعاپ قالادى. سونىمەن كوكتەم باسىندا كوپ ايتىلاتىن وسى «ءنار ۋىز» ءسوزى بىرتىندەپ دىبىستىق ىقپالعا ۇشىراپ، «ناۋرىز» بولىپ ايتىلاتىن بولعان- دەپ تۇسىندىرىلەدى. مىنە بۇل «ناۋرىز» اتاۋىنىڭ كەلىپ شىعۋى تۋرالى بۇرىن ەشبىر ادام ورتاعا قويماعان تىڭ كوزقاراس ەسەپتەلەدى. بۇنى دارىپتەۋگە، زەرتتەۋگە ءتيىس دەپ قارايمىن. ۇيتكەنى ءبىز ءبىر نارسەنىڭ تەگىن تەكتەگەندە، ۇنەمى باسقالارعا باس ۇرا بەرگەنشە، الدىمەن ءوز ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى ارداقتاعانىمىز ءجون بولار.
; p' Z. L5 b& a+ J5 v
9 H- T1 j3 b  O6 z. L' R
, x3 I, Q2 `3 q6 F) }$ }7 D7 t6 f
7 v3 U) k  X- Q2 N! L: W: v5 C* i* Q
ءسىز تىركەلگەننەن كەيىن جاۋاپ جازا الاسىز كىرىش | اۆتوماتتى تىركەلۋ

سۋرەتسىز نۇسقا|قولفون نۇسقا|قادام تورۇ    

GMT+8, 2018-1-18 03:48 , Processed in 0.454353 second(s), 22 queries .

Powered by Discuz! X2.5

© 2001-2012 Comsenz Inc.

چوققىغا قايتىش